درامدی بر جشن سده - از کیومرث تا هوشنگ

حامد احمدی
| شنبه, ۱۸ دی ساعت ۱۴:۰۰

سده، جشنِ ملوکِ نامدار است   ز افریدون و از جَم یادگار است

جشن «سده» که ریشه در آداب و رسوم و تاریخ اساطیری ایران زمین دارد، تقریباً در همه‌ی ادوار تاریخی، چه پیش از اسلام و چه پس از آن، زنده نگاه داشته شده و مردمان با گردآمدن در یک نقطه از شهر یا روستا در کنار هم، آتشی بسیار بزرگ افروخته و به نیایش خوانی، سرودخوانی و پایکوبی می‌پرداخته‌اند؛ اما روایت‌ و گزاره‌های متعددی درباره این جشن باستانی وجود دارد.

آیین جشن سده که در آغاز شامگاه دهم بهمن‌ماه (روز آبان از ماه بهمن) و همیشه به صورت دسته جمعی برگزار می‌شود، با آتش و هیمه افروزی عجین است و امروزه شهر‌های کرمان و یزد، بزرگ‌ترین متولیان برگزاری این جشن به شمار می‌آیند. در تمامی نوشتار‌های پژوهشی، پر واضح است که جشن‌های نوروز، مهرگان و سده، جشن‌هایی همگانی بوده که با سرور و شادمانی و به صورت کارناوال‌ برپا می‌شده است.

برپایی مجالس سور و میهمانی از آیین‌های این جشن به حساب می‌آید؛ در این روز مردمان در بالای پشت‌بام‌ها و یا در دشت‌ها، آتش روشن می‌کردند و پس از آن، بر سر خوان می‌نشستند و از تناول طعام و نوشیدنی‌ها لذت می‌بردند؛ همچنین مجالس رقص و موسیقی و آواز تا بامدادان به طول می‌­انجامید و روز پس از جشن، پادشاه و بزرگان به پذیرایی می‌­نشستند. در ادامه نگاهی به روایت‌ها و دیدگاه‌های علل شکل گیری جشن سده خواهیم داشت:

  

علاقه‌مندان برای کسب اطلاعات بیشتر و شرکت در «تور جشن سده - یزد» می­‌توانند با شرکت اسراء پرواز (ایوار) به شماره تماس 22011637 تماس حاصل فرمایند.

جشن سده از دیدگاه ابوریحان بیرونی:


ابوریحان در کتاب «التفهیم» سده را برگفته از عدد صد دانسته و آن را به اردشیر بابکان نسبت می‌دهد. او می‌نویسد: «سده یعنی صد و در علت و سبب این جشن گفته‌اند که هرگاه روزها و شب‌ها را جداگانه بشمارند، میان آن و آخر سال عدد صد به دست می‌آید». او بر این باور است که چون پنجاه روز و پنجاه شب تا نوروز مانده است، این روز (سده) را جشن می‌گرفتند. او همچنین 2 روایت دیگری نیز مطرح می‌کند؛ در روایت اول آورده است: «برخی گویند علت این است که در این روز زادگانِ کیومرث (پدر نخستین) درست صد تن شدند و یکی از خود را بر همه پادشاه گردانیدند» که این گزاره عیناً در برهان قاطع (خلف تبریزی) نیز آمده است. روایت دوم نیز به همین شکل اما با اندکی تغییر ضبط شده است؛ بیرونی می‌گوید: «برخی برآنند که در این روز فرزندان مشی و مشیانه به صد رسیدند». به احتمال فراوان منظور بیرونی، گَردیزی مؤلف «زین الاخبار» بوده که با ابوریحان نیز ارتباط داشته است.

او همچنین در کتاب آثار الباقیه می‌آورد که «ایرانیان در این وقت منتظر بودند که سرما از ایشان برطرف شود و دوره­ی آن به سر آید، زیرا ایشان آغاز زمستان را که از پنج روز که از آبان ماه بگذرد می‌شمردند و آخر زمستان ده روز که از بهمن‌ماه می‌گذشت می‌شد»

درباره جشن سده | جشن سده چیست

جشن سده از دیدگاه مهرداد بهار:


مهرداد بهار در کتاب «جستاری چند در فرهنگ ایران» بر این باور است که سده در زبان اوستایی به معنای «برآمدن» و «طلوع کردن» است و ارتباطی با عدد 100 ندارد. او در ادامه اشاره دارد که معرب کلمه سده به شکل «سذق» ضبط شده است. بهار بر این عقیده است که جشن سده از جمله‌ی آیین‌ها نبوده است که در ایران باستان و در ادبیات زرتشتی اعصار کهن رسمیتی داشته باشد، او اضافه می‌کند که در نوشته‌های پهلوی و اوستا ذکری نرفته است اما احتمالا در جهان انسان اعصار قدیم، کمابیش عمومیت داشته است. رضا مرادی غیاث‌آبادی نیز در کتاب «نوروزنامه» بر همین گزاره اشاره دارد و ربط آن به عدد 100 را بی‌اعتبار می‌شمرد.

درباره جشن سده | جشن سده چیست

جشن سده از دیدگاه فردوسی (شاهنامه):


در شاهنامه پیدایش آتش  به «هوشنگ شاه» که یکی از شاهان پیشدادی است منسوب  می‌شود. به روایت فردوسی روزی هوشنگ شاه به شکار می‌رود و بر سر راه خود ماری سیاه رنگ و تیره تن می‌بیند. وی که نخستین بار است که این موجود عجیب را رؤیت می‌کند، می‌هراسد و برای کشتن او سنگی به سویش پرتاب می‌نماید، مار می‌گریزد، اما سنگ به سنگی دیگر می‌خورد و از برخورد دو سنگ با یکدیگر جرقه‌ای می‌جهد و آتش زاده می‌شود: 

بر آمد سنگ گران بر سنگ خرد / همان و همین سنگ بشکست گرد

فروغی پدید آمد از هردو سنگ /  دلسنگ گشت از فروغ آزرنگ

نشد مار کشته ولیکن ز راز /  پدید آمد آتش از آن سنگ باز

جهان دار پیش جهان آفرین  / نیایش همی کرد خواند آفرین

شب آمد بر افروخت آتش چو کوه /  همان شاه در گرد او با گروه

یکی جشن کرد آن شب باده خورد /  سده نام آن جشن فرخنده کرد

هوشنگ به شکرانه‌ی پیدایش آتش، به نیایش اهورا مزدا می‌نشیند و از آن پس آن را جاویدان و فروزان می‌دارد و فروغ اهورایی‌اش می‌نامد و مردم را به پرستش آن فرا می‌خواند و به جشن و شادمانی می‌پردازد و نام آن جشن را سده می‌گذارد. 

درباره جشن سده | جشن سده چیست

جشن سده از دیدگاه نوروزنامه (منتسب به خیام )


در کتاب نوروزنامه آمده است: «آفریدون همان روز که ضحاک بگرفت، جشن سده برنهاد و مردمان که از جور و ستم ضحاک رسته بودند، پسندیدند و از جهت فال نیک آن روز را جشن کردندی و هر سال تا به امروز آیین پادشاهان نیک‌عهد را در ایران و دور آن به جای می‌آورد». چنان که مشخص است، او جشن سده را به مناسبت پیروزی فریدون بر ضحاک می‌داند. این روایت در کتب دیگر نیز ذکر شده است.

ناگفته نماند که انتساب این کتاب به خیام نیشابوری در هاله‌ای از ابهام است، همچنین این کتاب به کی‌خسرو شیرازی نیز منتسب شده است.

درباره جشن سده | جشن سده چیست

جشن سده از دیدگاه نجومی


همان‌گونه که می‌دانیم، در ایران باستان سال به دو بخش تابستان بزرگ «هَمَه» و زمستان بزرگ «زَیِنَه» تقسیم می‌شد که هریک را «چَهره» می­‌نامیدند. بخش نخست که تابستان است از آغاز فروردین تا آخر مهر، یعنی 210 شبانه روز و بخش دیگر که زمستان بزرگ است از آغاز آبان ماه تا آخر اسفند یعنی پنج ماه به اضافه‌ی روزهای کبیسه (و به عبارت دیگر در سه سال نخستین 156 روز و سال چهارم 157 روز) بوده است؛ بنابراین سده عبارت است از 100 روز از آبان گذشته که سده یا سته نامیده می‌­شود، یعنی 100 روز از زمستان گذشته است. به علت اینکه از این روز به بعد انسان به آتش دست پیدا کرده، شب هم مانند روز روشن و گرم و زنده است، پس شب‌ها هم شمرده می‌شوند. این نظر در زبان ابوریحان بیرونی نیز مطرح شده است.

درباره جشن سده | جشن سده چیست

 روایت‌های دیگر


  • برخی گفته‌اند که این تسمیه به مناسبت صد روز پیش از به دست آمدن محصول و ارتفاع غلات (به خصوص در جنوب ایران) است.
  • یکی دیگر از دلایل گرامیداشت این شب این است که ایرانیان دو ماه میانی زمستان، همان دی و بهمن را، بسیار سخت و هنگام نیرومند گشتن اهریمن می‌دانستند و برای پایان یافتن این دو ماه، نیایش‌های ویژه‌ای برگزار می‌کردند.
  • اگر نخستین روز زمستان را (روز پس از شب یلدا) تولد دیگری برای خورشید یا مهر بدانیم، می‌توان آن را هماهنگ با جشن گرفتن در دهمین و چهلمین روز تولد، آیین کهن و زنده ایرانی دانست. (در همه استان‌های کشور و سرزمین‌های ایرانی نشین، برگزاری مراسم جشن دهم و چهلم کودک دیده می‌شود).
  • چون با گذشت یکصد روز از زمستان بزرگ سرما به پایان اوج خود می‌رسد و از آن پس سستی می‌گیرد، نیاکان ما جشن سده را برگزار می‌کردند.

تورهای مرتبط

    کاراکتر باقی مانده

    دیدگاه ها