آشنایی با کتابخانه گردی؛ سفری در میان قفسه های کتاب

کتابخانه گردی با سابقه ای طولانی، یکی از ترندهای مدرن گردشگری محسوب می شود، تجربه ای از پیوند فرهنگ، تاریخ و گردشگری.

در دنیای پرسرعت امروز، جایی که فناوری و زندگی مدرن اغلب ما را از ریشه‌های فرهنگی‌مان دور می‌کند، گردشگری ادبی به‌عنوان یکی از راه‌های جذاب برای اتصال دوباره به ادبیات، تاریخ و دانش ظاهر شده است. با نگاهی موشکافانه‌تر می‌توانیم زیرشاخه‌ای از گردشگری ادبی را شناسایی کنیم که سابقه‌ای چند صدساله دارد و شیفتگان کتاب و دانش را همواره به وجد می‌آورد. «کتابخانه‌گردی» (Bibliotourism) یا به‌شکل روان‌تر و کوتاه‌تر «کتاب‌‌گردی» یکی از ترندهای مدرن گردشگری محسوب می‌شود؛ اما سابقه‌ای قدیمی‌تر دارد. در سال‌های اخیر، کتابخانه‌ها به‌عنوان جاذبه‌های کلیدی، گردشگران را حتی اگر کتاب‌خوان حرفه‌ای نباشند، مجذوب خود کرده‌اند. اگر شما هم عاشق کتاب هستید و دوست دارید قدم در مسیری بگذارید که نویسندگان بزرگ پیموده‌اند یا در گنجینه‌های دانش غوطه‌ور شوید، در این مطلب مروری بر کتاب‌گردی و مفهوم آن می‌کنیم، به دنبال ریشه‌های آن در تاریخ می‌گردیم، از مزایایی رونق این گونه گردشگری می‌گوییم و دست آخر دو نمونه از پروژه‌های موفق کتابخانه‌گردی در مالزی و ایتالیا را مرور می‌کنیم.

معرفی کتابخانه گردی

کتابخانه‌ها منبعی ارزشمند برای آموزش و انتقال اطلاعات، کانون‌های فرهنگی جوامع و جاذبه‌ای برای گردشگران فرهنگی و ادبی به شمار می‌روند. کتابخانه‌ها ممکن است به‌شکل‌های گوناگونی در برنامه‌های سفر یا تورها حضور پیدا کنند. همچنین در شکل‌های مختلف خود در مجموعه‌های دانشگاهی، موزه‌ها، بناهای تاریخی یا مدرن و پیشرفته قرار دارند. بسیاری از مقصدها می‌توانند بر انواع مختلف گردشگری کتابخانه‌ای تکیه کنند و آن را ترویج دهند؛ زیرا ممکن است بر عناصر کلیدی مختلفی تمرکز کنند که بسته به نوع و هدف کتابخانه و علایق بازدیدکنندگان متفاوت است؛ مجموعه‌ها و کتاب‌ها، معماری، طراحی داخلی و دکوراسیون، تاریخ خود کتابخانه یا کسانی که به هر نحو پیوندی با تاریخ و داستان آن کتابخانه داشته‌اند و نقشی که کتابخانه در جامعه مقصد ایفا می‌کند.

ریشه های تاریخی کتابخانه گردی

کتابخانه‌گردی، یا بازدید از کتابخانه‌ها به‌عنوان مقاصد گردشگری، ریشه در دوران رنسانس غربی دارد. در قرن‌های ۱۴ تا ۱۶، انسان‌گرایان ایتالیایی به کتابخانه‌های رهبانی متروکه در سراسر اروپا سفر می‌کردند تا نسخه‌های خطی منحصربه‌فرد را که در قرون وسطی به دلیل بی‌توجهی در حال پوسیدن بودند، نجات دهند. هدف از این سفرها علاوه بر جمع‌آوری دانش، احیای متون کلاسیک بود؛ بنابراین به‌نوعی می‌توان آن‌ها را به‌عنوان پیشینه‌ای برای کتاب‌گردی دانست.

گرند تور

در قرن ۱۸، کتابخانه‌های قدیمی به یکی از مقاصد اصلی «تور بزرگ» (Grand Tour) تبدیل شدند. این تور، سفری طولانی و آموزشی بود که اغلب جوانان اشراف‌زاده بریتانیایی (و گاهی فرانسوی، آلمانی یا هلندی) بین ۱۷ تا ۲۱ سالگی در آن‌ها شرکت می‌کردند تا با فرهنگ، هنر، تاریخ و زبان‌های کلاسیک اروپا آشنا شوند. تور معمولاً از انگلستان آغاز می‌شد، از شهرهای «پاریس» و «لیون» فرانسه عبور می‌کرد، به ایتالیا و شهرهای «ونیز»، «فلورانس»، «رم» و «ناپل» می‌رسید و گاهی تا یونان یا آلمان ادامه داشت. مدت آن بین چند ماه تا چند سال بود و هزینه‌های بسیار بالای این سفرها فقط برای طبقات مرفه قابل پرداخت بود.

از کتابخانه‌های مهم در گرندتور می‌توان به «کتابخانه واتیکان» در رم، «کتابخانه لورنس» (Laurentian Library) در فلورانس «فلورانس» (طراحی‌شده توسط میکل آنژ)، یا «کتابخانه آمبروزیانا» (Ambrosian Library) در «میلان»، اشاره کرد. این منابع شکوهمند دانش هم برای دیدن نسخه‌های خطی یونانی و لاتین، هم به‌عنوان نمادی از تمدن و دانش بشری واجد اهمیت بودند. سفرنامه‌نویسان مشهوری مانند «جیمز بازول» (James Boswell)، «توبیاس اسمولت» (Tobias Smollett) و «لارنس استرن» (Laurence Sterne) در کتاب‌هایشان از این بازدیدها نوشتند و کتابخانه‌ها را به موضوع ادبیات سفر تبدیل کردند.

این سنت تا قرن ۱۹ ادامه یافت و اغلب با ماجراجویی‌های نجات‌بخش همراه بود. برای نمونه، در ۱۸۴۳ میلادی، کتاب‌شناس آمریکایی «اوبادیا ریچ» در نامه‌ای به «سر توماس فیلیپس» (Sir Thomas Phillipps)، کتاب‌دوست مشهور، توصیف کرد که چگونه در مادرید یک کتاب‌فروش را دید که جلدهای چرمی کتاب‌های قدیمی را جدا می‌کرد تا به‌عنوان کاغذ بسته‌بندی به بقالی‌ها بفروشد؛ «ریچ» با پرداخت حدود دو شیلینگ برای هر جلد، ۱۲۰ جلد را خرید و از میان آن‌ها سندی نفیس از اسناد انگلیس در زمان «فیلیپ دوم» (Philip II) یافت که حالا در مجموعه «سر توماس فیلیپس» قرار دارد.

حتی در قرن ۲۰، این شکار گنجینه ادامه یافت. در بهار ۱۹۱۰، روستاییان در محدوده «فیوم» (Faiyum) مصر، هنگام کندن زمین، ۶۰ نسخه خطی قبطی را در یک چاه سنگی کشف کردند که راهبان در قرن ۱۰ برای حفاظت دفن کرده بودند. این متون، نوشته‌شده به زبان «ساهیدیک» (Sahidic) بین ۸۲۳ تا ۹۱۴ میلادی، یکی از مهم‌ترین مجموعه «قبطی» (Coptic) بودند و بیشترشان توسط «جی.پی. مورگان» (J.P. Morgan) خریداری شد و حالا در موزه و «کتابخانه مورگان نیویورک» قابل بازدید هستند. این تاریخ نشان می‌دهد کتابخانه‌گردی همیشه ترکیبی از ماجراجویی و سفر بوده که نقش پررنگی در رواج علم و فرهنگ داشته و گاهی باعث نجات میراث‌ مهمی شده است.

کتابخانه ها؛ نقاط داغ جدید گردشگری

در دهه‌های اخیر، کتابخانه‌ها با معماری خیره‌کننده خود، مجموعه‌های دیدنی کتاب، برنامه‌های فرهنگی و روایت داستان‌هایی که در طول زمان در دل خود پرورده‌اند، از فضاهای مطالعاتی صرف به جاذبه‌های توریستی تبدیل شده‌اند. «کتابخانه دولتی ویکتوریا» (State Library Victoria) در «ملبورن» با گنبد باشکوهش، «کتابخانه عمومی نیویورک» (New York Public Library) با سالن مطالعه «رز» (Rose)، و «کتابخانه ترینیتی کالج» (Trinity College Library) در «دوبلین» با طاق‌های چوبی‌اش که الهام‌بخش نویسندگانی مانند «برام استوکر» (Bram Stoker) بوده است، با برگزاری تورهای مختلف حضوری و مجازی، گردشگران و بازدید کنندگان زیادی را به دنیای کتاب‌ها فراخوانده‌اند.

فواید کتابخانه ها برای افراد و جوامع

کتابخانه‌ها برای افراد مختلف، از دانش‌آموزان تا سالمندان، فضایی برای یادگیری، دسترسی رایگان به اطلاعات و کاهش شکاف دیجیتال فراهم می‌کنند. از نظر اجتماعی، آن‌ها مراکز تجمع هستند که تنوع فرهنگی را ترویج می‌دهند، برنامه‌های سوادآموزی برگزار و حس تعلق ایجاد می‌کنند. از نظر روانی، بازدید یا استفاده منظم از کتابخانه‌ها استرس را کاهش می‌دهد، تمرکز را افزایش می‌دهد و احساس آرامش به ارمغان می‌آورد. برای جوامع، این نهادها به ایجاد فرصت‌های اشتغال منجر می‌شوند، میراث را حفظ می‌کنند و به توسعه پایدار کمک می‌رسانند. در کل، کتابخانه‌ها ابزارهایی برای توانمندسازی اجتماعی و فرهنگی هستند که اثرات بلندمدت مثبت بر سلامت روانی و انسجام گروهی دارند.

نقش کتابخانه ها در رشد کودکان و نوجوانان

کتابخانه‌ها در رشد کودکان و نوجوانان نقش علمی و اثبات‌شده‌ای دارند؛ به‌ویژه در مقابله با عوارض بیش‌ازحد زمان صفحه‌نمایش (اسکرین‌تایم). تحقیقات نشان می‌دهد که تعامل فیزیکی با کتاب‌ها در کتابخانه‌ها مهارت‌های زبانی، درک مطلب و تخیل را تقویت می‌کند؛ در حالی که زمان طولانی صفحه‌نمایش با مشکلات نقص توجه، خواب و توسعه مهارت‌های شناختی مرتبط است. برنامه‌های داستان‌خوانی گروهی و کارگاه‌های کتابخانه‌ای، طبق مطالعات انجمن کتابخانه‌های آمریکا سواد عمومی را بهبود می‌بخشند و عادت به خواندن آفلاین را ایجاد می‌کنند که این امر به کاهش وابستگی به دستگاه‌های دیجیتال کمک می‌کند و سلامت روانی را از طریق فعالیت‌های اجتماعی و خلاقانه حفظ می‌کند.

دو نمونه از پروژه های موفق کتاب گردی

جدیدترین روندهای گردشگری نشان‌دهنده علاقه روبه‌رشد به تجربه‌های محلی است. مسافران در جستجوی روح واقعی مکان‌ها هستند و از آنجا که بسیاری از کتابخانه‌ها مشارکت خود را با جامعه از طریق رویدادها، برنامه‌های آموزشی، نمایشگاه‌ها، تورهای پیاده‌روی و غیره افزایش می‌دهند، بازدید از آن‌ها می‌تواند تجربه غوطه‌ورانه عمیق‌تری ارائه دهد. علاوه بر این، کتابخانه‌ها می‌توانند به‌عنوان مراکز اطلاع‌رسانی درباره میراث، فرهنگ و سنت‌ها عمل کنند. کتابخانه‌ها را می‌توان در مسیرهای ادبی ادغام کرد یا به‌عنوان جاذبه اصلی برای بازدیدکنندگان در برنامه‌های فرهنگی ویژه‌ای که هدفشان کشف گنجینه‌های پنهان فرهنگی است، قرار داد. در ادامه به بررسی دو پروژه‌ بزرگ کتاب‌گردی در ایتالیا و مالزی می‌پردازیم.

ایتالیا؛ بیبلیوتور پیمونته

پروژه‌ی «بیبلیوتور پیه‌مونته» (BiblioTour Piemonte) توسط اداره‌ی فرهنگ، گردشگری و ورزش منطقه‌ی پیمونته در ایتالیا راه‌اندازی شد و با همکاری کتابخانه‌ها، آرشیوها و نهادهای گردشگری منطقه، به دنبال معرفی میراث کتابخانه‌ای این ناحیه از طریق بازدیدهای هدایت‌شده و مسیرهای فرهنگی‌گردشگری است. هدف آن، ارتقای آگاهی عمومی نسبت به ارزش تاریخی و فرهنگی نسخه‌های خطی، آثار چاپی و ساختمان‌های کتابخانه‌ای است که بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین را شکل داده‌اند.

در این طرح، کتابخانه نه صرفاً به‌عنوان فضایی برای مطالعه و تحقیق، بلکه به‌عنوان یک مقصد گردشگری فرهنگی در نظر گرفته می‌شود؛ جایی که می‌توان با تاریخ اندیشه و حافظه‌ی منطقه از نزدیک روبه‌رو شد.

این برنامه ابتدا در شهر تورین آغاز شد و سپس به سایر بخش‌های منطقه گسترش یافت. در اسناد رسمی برنامه‌ی سه‌ساله‌ی فرهنگی «پیه‌مونته» (۲۰۲۲–۲۰۲۴) به صراحت آمده است که «بیبلیوتور پیه‌مونته» (BiblioTour Piemonte) با هدف «ایجاد مسیرهای پایدار گردشگری و فرهنگی فراتر از مراکز شهری» طراحی شده است.

ویژگی های اصلی

• برگزاری تورهای هدایت‌شده در کتابخانه‌های تاریخی و معماری شاخص، آرشیوها، خانه‌های نویسندگان و مکان‌های مرتبط با ادبیات و حافظه‌ی جمعی. برای مثال در سال ۲۰۲۳ بازدید از «آرشیو دولتی تورین»  (Archivio di Stato di Torino) به عنوان بخشی از این برنامه انجام شد.
• تأکید بر پیوند میان کتابخانه و سرزمین؛ هر کتابخانه در چارچوب بافت فرهنگی، تاریخی و اجتماعی پیرامونش معرفی می‌شود.
• بازدیدها معمولاً رایگان هستند؛ اما با ظرفیت محدود (حداکثر ۲۵ نفر) و تنها با رزرو قبلی انجام می‌شوند تا آرامش و کیفیت در آن‌ها حفظ شود.
• اجرای برنامه از طریق هم‌افزایی میان کتابخانه‌ها، نهادهای گردشگری و دولت منطقه‌ای صورت می‌گیرد تا کتابخانه‌ها بتوانند در شبکه‌ی گردشگری فرهنگی جایگاه یابند.
• استفاده از ابزارهای دیجیتال و چندرسانه‌ای برای معرفی مجموعه‌ها؛ در دوران کرونا تورهای مجازی برگزار شد و از ویدئو، کدهای QR و محتوای چندرسانه‌ای برای جذب بازدیدکنندگان بهره گرفته شد.

«بیبلیوتور پیه‌مونته» یکی از نخستین نمونه‌های موفق در اروپا است که کتابخانه را به‌طور رسمی وارد حوزه‌ گردشگری می‌کند. این پروژه به‌خوبی نشان می‌دهد که کتابخانه‌ها می‌توانند فراتر از نقش آموزشی، به مقصدی فرهنگی و تاریخی برای گردشگران بدل شوند.

از منظر برنامه‌ریزی، چالش‌هایی چون حفظ اصالت و آرامش محیط کتابخانه، مدیریت حجم بازدیدکنندگان و هماهنگی میان اهداف گردشگری و مأموریت علمی کتابخانه وجود دارد. با این حال، این الگو فرصت‌هایی ارزشمند برای جذب گروه‌های خاص مانند دوستداران کتاب‌های قدیمی، پژوهشگران تاریخ علم و علاقه‌مندان به فضاهای فرهنگی اصیل فراهم می‌کند.

مالزی؛ کتابخانه عمومی کوالا کانگسار

کتابخانه‌ی عمومی «کوالا کانگسار» (Kuala Kangsar) که در شهر سلطنتی کوالا کانگسار در ایالت «پراک» (Perak) مالزی قرار دارد، نخستین کتابخانه‌ای است که در چارچوب برنامه‌ی «بیبلیوتوریسم» یا «گردشگری کتابخانه‌ای» در مالزی معرفی شد. این طرح توسط «سازمان کتابخانه‌های ایالتی پراک» (PPANPk) در سال ۲۰۲۳ آغاز شد و هدف آن تبدیل کتابخانه به مکانی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی است.

در این پروژه، کتابخانه تنها محل امانت کتاب نیست؛ بلکه به‌عنوان دروازه‌ای فرهنگی برای آشنایی با میراث محلی، هنر، غذا و صنایع دستی منطقه عمل می‌کند. فضای داخلی کتابخانه با عکس‌های تاریخی، آثار هنری و نمایشگاه‌های فرهنگی بازآفرینی شده است تا بازدیدکنندگان را به تجربه‌ای چندحسی دعوت کند.

ویژگی های اصلی

• طراحی داخلی کتابخانه با نمایش آثار تاریخی و فرهنگی محلی به‌گونه‌ای انجام شده است که فضا به مرکز خوش‌آمدگویی برای گردشگران بدل شود.
• ارائه‌ی امکانات متناسب با گردشگران از جمله اینترنت رایگان، ایستگاه‌های شارژ و فضاهای مناسب برای عکاسی و تولید محتوای شبکه‌های اجتماعی.
• همکاری با نهادهای گردشگری برای برگزاری تورهای پیاده‌گردی رایگان در شهر کوالا کانگسار، معرفی جاذبه‌ها، غذاهای محلی و صنایع دستی.
• موقعیت مکانی کتابخانه در کنار رودخانه‌ پراک و در مجاورت بافت تاریخی شهر، به جذابیت گردشگری آن افزوده است.
• برندسازی کتابخانه به‌عنوان نخستین مرکز رسمی «بیبلیوتوریسم» در کشور و استفاده از آن در تبلیغات فرهنگی ایالت.

پروژه‌ی «کوالا کانگسار» نمونه‌ای نوآورانه از تغییر نقش کتابخانه در یک جامعه‌ی در حال توسعه است. این مدل نشان می‌دهد که چگونه می‌توان کتابخانه را، بدون حذف نقش آموزشی آن، به بخش فعالی از نظام گردشگری فرهنگی و شهری تبدیل کرد.

کتابخانه در اینجا نه صرفاً مکانی برای مطالعه، بلکه پلی است میان دانش و تجربه‌ زیسته‌ محلی. گردشگران از طریق آن با تاریخ و فرهنگ منطقه آشنا می‌شوند و همزمان جامعه‌ محلی از رونق فرهنگی و اقتصادی حاصل از آن بهره‌مند می‌گردد. چالش اصلی، حفظ توازن میان اصالت محیط کتابخانه و جریان بازدیدکنندگان است.