انقلاب صنعتی چگونه رخ داد و در چه زمینه هایی تغییر ایجاد کرد؟

بلیط هواپیما ایوار

بنر تبلیغاتی تورهای پاییز و زمستان 98

انقلاب صنعتی، ظهور ماشین‌های بخار تجاری و تأسیس کارخانه‌هایی است که شرایط اقتصادی بریتانیا را برای همیشه تغییر داد و به مرور زمان به سایر کشورهای دنیا نیز منتقل شد.

انقلاب صنعتی در اواخر سال ۱۷۰۰ میلادی در بریتانیا شکل گرفت. کشاورزی و جوامع روستایی در این دوره در اروپا و آمریکا، صنعتی و شهری شدند. قبل از وقوع انقلاب صنعتی، تولید و ساخت در خانه‌های مردم انجام می‌شد که از ابزارهای ساده یا دستگاه‌های ابتدایی برای این کار کمک می‌گرفتند. برای مثال بیشتر تولیدکننده‌های پارچه، کار خود را در کارگاه‌هایی کوچک یا در خانه‌ی ریسندگان و بافندگان انجام می‌دادند و در واقع این صنعت، متشکل از هزاران تولیدکننده‌ انفرادی بود. همچنین هر بخش از کشور در تولید محصولی ویژه تخصص داشت و مثلاً استخراج معادن زغال‌سنگ در مناطق شمال شرقی انگلیس و تولید فلزات در ناحیه‌ی «میدلندز» انجام می‌شد.

انقلاب صنعتی

تکنیک‌ها و تکنولوژی‌های جدید در صنعت کشاورزی، راه را برای تغییرات گسترده‌ی بعدی هموار کرده و به مرور زمان کارخانه‌ها و استفاده از دستگاه‌های مخصوص و تولیدات انبوه رواج پیدا کردند. همچنین جمعیت کشور روزبه‌روز در حال افزایش بود و به همان میزان نیز تولید محصولات غذایی در طول این قرن افزایش پیدا کرد تا پاسخگوی نیاز مردم باشد. صنعت نساجی و آهن به همراه توسعه‌ی موتور بخار، نقش مهمی در انقلاب صنعتی داشتند و البته این تغییرات در زمینه‌های دیگری همچون سیستم حمل و نقل، ارتباطات و نظام بانکداری نیز راه پیدا کرده بود. انقلاب صنعتی، تأثیرات مثبت بسیاری بر استانداردهای زندگی بعضی از مردم داشت و تنوع و میزان تولید محصولات غذایی را افزایش داد؛ اما در عین حال تأثیری منفی بر روی زندگی طبقه‌ی کارگر و افراد مستمند گذاشت و نرخ بیکاری و فقر در بسیاری از نواحی روستایی بالا رفت. در نتیجه بسیاری از مردم، روستا را ترک کرده و برای پیدا کردن خانه و شغل راهی نواحی شهری شدند. تمامی این شرایط، راه را برای ایجاد یک سیستم کارخانه‌ای در مقیاس بزرگ مهیا کرد.

انقلاب صنعتی

بریتانیا، مبدأ انقلاب صنعتی

شاید برایتان سؤال پیش بیاید که چه چیزی باعث شد بریتانیا مبدأ و خاستگاه انقلاب صنعتی باشد. انگلیس، معادن زغال سنگ و سنگ آهن فراوانی داشت که برای فرایند صنعتی شدن ضروری بودند. علاوه بر آن، بریتانیا در آن زمان از لحاظ سیاسی ثبات داشت و می‌توانست از مستعمره‌های خود به عنوان منبعی برای تأمین مواد خام و همچنین بازار فروش محصولاتش کمک بگیرد.

انقلاب صنعتی

اما چرا بریتانیا؟

بریتانیا در آن دوره، تنها کشوری نبود که ذخایر زغال سنگ داشت. بنابراین چرا انقلاب صنعتی در چین یا هر کشور دیگری اتفاق نیفتاد که از شرایط مشابهی با انگلیس برخوردار بودند یا حداقل از این لحاظ مشکلی نداشتند؟ این موضوع دلایل مختلفی دارد که از این میان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • تشکیلات اقتصادی این کشور از آزادی بالایی برخوردار بودند و دولت، دخالت چندانی در امور آن‌ها نداشت.
  • دولت از پروژه‌های تجاری حمایت می‌کرد و حاضر بود نیروی دریایی بزرگی را به محافظت از کشتی‌ها اختصاص دهد.
  • سطح سواد در میان مردم بالاتر بود.
  • اشراف‌زادگان، خط فکری تجاری داشتند و سلطنت مطلقه در این کشور محدود بود.
  • اصل «حاکمیت قانون» در این کشور برقرار بود و از دارایی‌ها محافظت می‌شد.
  • مهاجران بریتانیا (هلندی‌ها، یهودی‌ها و پروتستان‌های فرانسه) سرمایه‌هایی ارزشمند برای این کشور محسوب می‌شدند.
  • بریتانیا در اقیانوس اطلس واقع شده بود و موقعیت جغرافیایی‌اش در این راه به کمک آن می‌آمد.
  • مستعمره‌های انگلیس در آمریکای شمالی برای آن‌ها نیروی کار، زمین و بازار فروش را تأمین می‌کردند.
  • پنبه‌هایی که برده‌های آمریکای شمالی تولید می‌کردند، قیمت ارزانی داشت.

موارد زیر هم از جمله دلایلی هستند که چین نتوانست به مبدأ این جریان تبدیل شود:

  • دولت چین از اکتشافات دریایی حمایت نمی‌کرد و تصورش این بود که امپراطوری آن‌ها به میزان کافی بزرگ است و پاسخگوی تمامی نیازهایشان خواهد بود.
  • تمرکز چین در آن زمان بر روی دفاع از کشور در مقابل حملات بیابان‌گردهای نواحی شمال و غرب بود.
  • آیین کنفوسیوس چینی بر ثبات و تعادل تأکید داشت و چندان موافق تغییر و تجربه‌های جدید نبود.
  • معادن زغال سنگ چین در نواحی شمالی قرار داشتند؛ در حالی‌که بیشتر فعالیت‌های اقتصادی کشور در نواحی جنوبی انجام می‌شد.
  • رشد سریع جمعیت در چین باعث می‌شد تا بیشتر به فکر روش‌های کار انسانی باشند و انگیزه‌ی چندانی برای روی آوردن به سمت دستگاه‌ها نداشتند.

اختراعات و صنعتی شدن

قبل از پیدایش انقلاب صنعتی، بیشتر مردم در نواحی روستایی زندگی می‌کردند و به کشاورزی مشغول بودند. این مردم، درآمد چندانی نداشته و سوءتغذیه و بیماری نیز میان آن‌ها رواج داشت. همچنین آن‌ها بیشتر غذا، لباس و لوازم خود را خودشان تولید می‌کردند و نحوه‌ی کار در کارگاه‌ها یا خانه‌ها به این شکل بود که مردم، مواد خام و ابزار مورد نیاز خود را از تاجران تهیه می‌کردند و محصول نهایی را دوباره به بازرگان‌ها تحویل می‌دادند. به همین دلیل بود که اصطلاح «صنعت خانگی» (cottage industry) در آن زمان رواج داشت. انقلاب صنعتی، تغییر بزرگی در صنعت نساجی ایجاد کرد و اختراعات جدید باعث شد تا به نیروی کار کمتری احتیاج باشد و در عین حال میزان تولید بالاتر برود.

انقلاب صنعتی

برای مثال جیمز هارگریوز (James Hargreaves) در سال ۱۷۶۴ میلادی، ماشین نخ‌ریسی را اختراع کرد که به کمک آن می‌شد چندین قرقره‌ی نخ را به‌طور همزمان تولید کرد. بعدها ساموئل کرامپتون (Samuel Compton)، این دستگاه را توسعه داد و ماشین نخ‌ریسی و نخ پیچی (به دور دوک یا ماسوره) را ابداع کرد. اختراع ادموند کارترایت (Edmund Cartwright) در سال ۱۷۸۰ نیز نقشی کلیدی در صنعت بافندگی داشت و توانست روند بافندگی را به کمک ماشین ریسندگی خود، به پروسه‌ای مکانیکی تبدیل کند. توسعه‌ی صنعت آهن نیز در انقلاب صنعتی نقش مهمی داشت و آبراهام داربی (Abraham Darby) توانست در اوایل قرن ۱۸ میلادی، روش آسان‌تر و ارزان‌تری را برای تولید آهن و چدن کشف کند که کوره‌ی آن دیگر به زغال به عنوان سوخت احتیاج نداشت. همچنین هِنری بسمر (Henry Bessemer) توانست اولین روش تولید انبوه و ارزان فولاد را کشف کند. از آهن و فولاد در این دوره تقریباً برای ساخت تمامی وسایل، از ابزارآلات گرفته تا ساختمان‌ها و کشتی، استفاده می‌شد.

انقلاب صنعتی

ماشین بخار و صنعتی شدن

انسانها ابتدا از چوب درختان برای ساخت خانه، کشتی، پخت غذا و گرم کردن خود کمک می‌گرفتند. آن‌ها به دنبال ماده‌ی دیگری می‌گشتند که بشود از آن برای سوزاندن استفاده کرد و طی همین جستجوهایشان بود که توانستند زغال سنگ را کشف کنند. آن‌ها حفاری را ادامه دادند و تصمیم به استخراج زغال از زمین گرفتند. بعد از مدتی معادن زغال سنگ آن‌ها با آب پر شد! برای خالی کردن آب از اسب‌هایشان کمک گرفتند تا سطل‌های آب را از داخل به بیرون بکشند. به همین دلیل، روند کار به کندی پیش می‌رفت؛ تا اینکه جیمز وات (James Watt)، ابزارساز اسکاتلندی، به کمک آن‌ها آمد و ماشینی را در سال ۱۷۷۶ میلادی طراحی کرد که سوختن زغال در آن باعث تولید بخار می‌شد و در نتیجه، پیستون‌ها به حرکت در می‌آمد. البته ماشین بخار، قبل از جیمز وات اختراع شده بود و در کشورهایی همچون انگلیس، چین و ترکیه از آن‌ها استفاده می‌شد اما کاربرد تجاری نداشت.

ماشین بخار جیمز وات در زمینه‌های دیگر نیز از خود کارایی نشان داد و بعد از او، افراد دیگری این موتور را توسعه دادند؛ تا جایی‌که کارایی و سرعت موتورهای بخار در سال ۱۹۰۰ میلادی، به ۱۰ برابر کارایی آن‌ها در مقایسه با صد سال قبل رسید. در قرن ۱۹ وقتی مستعمره‌های انگلیس در آمریکای شمالی از این موتورهای بخار برای تولید پنبه کمک گرفتند، میزان تولید آن‌ها، که تا آن زمان بزرگ‌ترین تولیدکننده پنبه در جهان به شمار می‌رفتند، حتی از هند هم پیشی گرفت. رواج ماشین بخار به این معنی بود که مردم می‌بایست از خانه‌هایشان بیرون آمده و با هم در کارخانه‌ها کار کنند.

انقلاب صنعتی

حمل و نقل و صنعتی شدن

قبل از رواج پیدا کردن موتور بخار، مواد خام و سایر محصولات را از طریق قایق و رودخانه جابه‌جا می‌کردند یا از ارابه‌هایی کمک می‌گرفتند که اسب‌ها آنها را می‌کشیدند. تا اینکه رابرت فولتن (Robert Fulton) آمریکایی موفق شد ساخت اولین کشتی بخار تجاری را به پایان برساند. در نتیجه، کشتی‌های بخار در اوایل قرن ۱۹ برای حمل و نقل کالا رواج بیشتری پیدا کردند. از طرفی دیگر ریچارد ترویتیک (Richard Trevithick) در اوایل ۱۸۰۰ میلادی اولین لوکوموتیو مجهز به موتور بخار خود را ساخت. راه آهن منچستر و لیورپول انگلیس در سال ۱۸۳۰ به اولین راه آهن‌هایی تبدیل شدند که خدمات مسافربری خود را به‌طور منظم به مردم ارائه می‌دادند. خط آهن در انگلیس به همین شکل گسترش پیدا کرد و جان مک‌آدام (John McAdam) نیز در سال ۱۸۲۰ میلادی توانست روش جدیدی را برای ساخت جاده به‌کار بگیرد. روش او در ساخت جاده‌های صاف و نرم و بادوام‌تر به تکنیک «ماکادام» شهرت دارد که انقلابی در راه‌سازی ایجاد کرد.

انقلاب صنعتی

بانکداری و ارتباطات در انقلاب صنعتی

با اختراعاتی مثل تلگراف، ارتباطات نیز بسیار آسان‌تر شد. ویلیام کوک (William Cooke) و چارلز ویتستون (Charles Wheatstone) توانستند اولین تلگراف الکتریکی تجاری را در سال ۱۸۳۷ میلادی اختراع کنند. علاوه بر آن در سال ۱۸۶۶، یک کابل تلگراف از زیر اقیانوس اطلس عبور داده شد. انقلاب صنعتی همچنین با رواج بانک‌ها و سرمایه‌گذاران صنعتی همراه بود و یک بورس اوراق بهادار را نیز در سال ۱۷۹۰ میلادی در لندن تأسیس کردند.

انقلاب صنعتی

کیفیت زندگی در دوران انقلاب صنعتی

انقلاب صنعتی با افزایش محصولات کارخانه‌ای همراه بود و استانداردهای زندگی را به خصوص در میان طبقه‌ی بالا و متوسط جامعه بالاتر برد؛ اما فقیران و طبقه‌ی کارگر همچنان با مشکلات مختلف دست و پنجه نرم می‌کردند. دستمزد کارگران کارخانه‌ها پایین بود و شرایط کاری آن‌ها نیز امکان داشت با خطر همراه باشد. کودکان هم جزو نیروی کار محسوب می‌شدند و ساعت‌های طولانی کار می‌کردند. در واقع در سال ۱۸۶۰ میلادی، حدود یک پنجم نیروی کار در صنعت نساجی بریتانیا کمتر از ۱۵ سال سن داشتند. همچنین جمعیت بسیاری برای کار به نواحی صنعتی می‌آمدند و امکانات کافی برای تأمین نیاز این جمعیت وجود نداشت. در نتیجه با مشکل نبود مسکن کافی، شرایط زندگی غیربهداشتی و شیوع بیماری روبه‌رو شدند و در عین حال، صنعتی‌سازی به معنی جایگزین کردن بعضی از افراد ماهر با دستگاه بود. وضعیت طبقه‌ی کارگر در انگلیس به مرور زمان در اواخر قرن ۱۹ بهبود پیدا کرد و دولت، اصلاحاتی را در شرایط کاری آن‌ها به‌وجود آورد.

انقلاب صنعتی

صنعتی سازی خارج از مرزهای انگلیس

انگلیس در تلاش بود تا راز ساخت دستگاه‌هایش را مخفی نگه دارد اما این کار فایده‌ای نداشت؛ زیرا مردم به انگلستان رفته و بعد از یادگیری نکات لازم، این تکنیک‌ها را با خود به خانه می‌آوردند و حتی گاهی این دستگاه‌ها را با قایق و به صورت قاچاق وارد کشورهای مجاور می‌کردند. در نتیجه، صنعتی‌سازی به کشورهای دیگر از جمله بلژیک، فرانسه، آلمان و سوئیس نیز رسید و تا اواسط قرن ۱۹ میلادی در بخش‌های غربی اروپا و شمال شرقی آمریکا کاملاً جا افتاده بود. آمریکا در اوایل قرن ۲۰ میلادی توانست به بزرگ‌ترین اقتصاد دنیا تبدیل شود.

انقلاب صنعتی

چند نکته راجع به انقلاب صنعتی

  • انقلاب صنعتی اول، بین سال ۱۷۶۰ تا ۱۸۳۰ میلادی رخ داد و بیشتر در انحصار بریتانیا قرار داشت. بلژیک اولین کشور اروپایی بود که بعد از انگلیس، وضعیت اقتصادی‌اش دگرگون شد و تغییرات این کشور نیز بر زغال سنگ، آهن و منسوجات متمرکز بود. صنعتی شدن فرانسه هم در همین دوران اتفاق افتاد؛ اما این کشور در آن زمان درگیر انقلاب فرانسه بود و درنتیجه روند صنعتی شدن آن کندتر پیش می‌رفت.
  • انقلاب صنعتی دوم تا حدودی با انقلاب صنعتی اول همزمانی دارد اما به‌طور کل می‌توان گفت که در اواخر قرن ۱۹ و ۲۰ میلادی اتفاق افتاد. در این دوره به استخراج منابعی پرداختند که از آن‌ها تا دوره‌ی قبل استفاده نمی‌شد؛ مانند آلیاژهای جدید، فلزهای سبک‌تر، منابع جدید انرژی و محصولات مصنوعی مانند پلاستیک. کارخانه‌های اتوماتیک و اشتراک مالکیت از طریق خرید سهام نیز در این دوره رواج پیدا کرد.
  • به افرادی که با دگرگونی‌های صنعتی و تغییرات در تکنولوژی مخالف هستند، لادایت (luddite) می‌گویند. این نام به گروهی از کارگران انگلیسی برمی‌گردد که در اوایل قرن ۱۹ میلادی به کارخانه‌ها حمله کرده و به نشانه‌ی اعتراض خود، دستگاه‌ها را خراب کردند. گفته می‌شود که رهبری این جنبش را فردی به نام نِد لاد (Ned Ludd) بر عهده داشته است؛ اما این امکان نیز وجود دارد که اسمی جعلی باشد تا نام اصلی آن فرد فاش نشود.
  • انقلاب صنعتی، تأثیرات مثبت فراوانی بر روی زندگی انسان داشته است؛ اما صنعتی‌سازی به منابع گوناگونی احتیاج دارد و اگر کنترلی بر روی روند آن نباشد، می‌تواند زمین، دریاها، آب‌های زیرزمینی، زندگی گیاهان و جانوران را به خطر بیندازد.
  • اگر این سؤال در ذهنتان آمده که گاز طبیعی و نفت در انقلاب صنعتی چه نقشی داشتند، باید بگوییم که این ۲ مورد سال‌ها قبل کشف شده بودند. البته از آن‌ها بیشتر به عنوان سوخت چراغ و سایر منابع روشنایی استفاده می‌کردند و تازه در اواسط قرن ۲۰ میلادی بود که اهمیت نفت بیشتر شد و از زغال سنگ پیشی گرفت.
تگ ها مشاهیر
کاراکتر باقی مانده

دیدگاه ها