فرق شنگن و اتحادیه اروپا؛ قوانین سفر، پول و مرزها در یک نگاه

با شبکه ای پیچیده از مرزهای باز، قوانین مشترک و پول واحد در اروپا، شناخت تفاوت شنگن، اتحادیه اروپا و منطقه یورو اهمیت زیادی دارد.

سفر به قاره سبز همیشه با پیچیدگی‌های اداری و جغرافیایی خاصی همراه است که می‌تواند برای مسافران تازه‌وارد گیج‌کننده باشد. بسیاری از افراد تصور می‌کنند که اروپا یک بلوک واحد است و با داشتن ویزای یک کشور، می‌توانند آزادانه در تمام کشورهای این قاره سفر کنند؛ اما واقعیت بسیار پیچیده‌تر از این تصورات است. درک تفاوت‌های میان ساختارهای سیاسی، مرزی و پولی اروپا هم برای دانشجویان علوم سیاسی و هم برای هر گردشگری که قصد رزرو تور اروپا را دارد، حیاتی است؛ چراکه عدم اطلاع از این تفاوت‌ها می‌تواند منجر به جریمه‌های سنگین، دیپورت شدن یا سرگردانی در مرزها شود. در این مقاله جامع، ما سه مفهوم کلیدی «اتحادیه اروپا»، «حوزه شنگن» و «منطقه یورو» را کالبدشکافی می‌کنیم تا شما با دیدی باز و اطلاعاتی دقیق، نقشه‌ راه سفر یا مهاجرت خود را ترسیم کنید.

فرق شینگن و اتحادیه اروپا

تفاوت میان شینگن و اتحادیه اروپا را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد؛ اتحادیه اروپا (EU) یک اتحادیه سیاسی و اقتصادی است؛ درحالی‌که شنگن (Schengen) یک منطقه بدون مرز برای سفر است. اما این تعریف ساده، عمق ماجرا را نشان نمی‌دهد.

تصور کنید اروپا یک مجتمع مسکونی بزرگ است؛ «اتحادیه اروپا» مانند هیئت مدیره این مجتمع است که قوانین کلی ساختمان، هزینه‌های شارژ و تعمیرات را تعیین می‌کند و اعضای آن (کشورها) متعهد به رعایت این قوانین هستند. از سوی دیگر، «شنگن» مانند توافقی است که ساکنان برخی از واحدها درهای بین آپارتمان‌هایشان را باز گذاشته‌اند تا بتوانند بدون زنگ زدن و کلید انداختن (بدون چک کردن پاسپورت) به خانه یکدیگر بروند. نکته کلیدی اینجاست که همه اعضای هیئت مدیره (اتحادیه اروپا) لزوماً در این توافق باز بودن درها (شنگن) شرکت ندارند و برعکس، برخی از همسایگانی که اصلاً عضو هیئت مدیره نیستند، درهای خانه‌شان را باز گذاشته‌اند.

اتحادیه اروپا بر مسائلی مانند تجارت، کشاورزی، حقوق بشر و سیاست خارجی تمرکز دارد؛ درحالی‌که تمرکز اصلی پیمان شنگن بر حذف کنترل‌های مرزی داخلی و تقویت مرزهای خارجی است. این دو نهاد اگرچه همپوشانی زیادی دارند، اما دو موجودیت حقوقی کاملاً مجزا هستند. برای مثال، ایرلند عضو اتحادیه اروپا است، اما عضو شنگن نیست (یعنی برای ورود به آن نیاز به ویزای جداگانه دارید)؛ یا نروژ عضو شنگن است، اما عضو اتحادیه اروپا نیست. درک این تفاوت به شما می‌گوید که چرا با ویزای شینگن نمی‌توانید وارد دوبلین شوید؛ اما می‌توانید به اسلو سفر کنید؛ درحالی‌که هر دو شهرهایی اروپایی هستند.

حوزه شنگن چیست؟

حوزه شنگن (Schengen Area) بزرگترین منطقه بدون پاسپورت در جهان است که نام خود را از دهکده‌ای کوچک در لوکزامبورگ گرفته است؛ جایی که در سال ۱۹۸۵، توافق‌نامه‌ای تاریخی میان پنج کشور اروپایی امضا شد تا کنترل‌های مرزی میان خود را لغو کنند. امروزه این منطقه به نمادی از آزادی سفر در اروپا تبدیل شده است. ماهیت اصلی حوزه شنگن بر پایه اعتماد متقابل و استانداردهای امنیتی مشترک بنا شده است. کشورهایی که عضو این پیمان هستند، توافق کرده‌اند که مرزهای داخلی خود را برچینند تا شهروندانشان و گردشگران بتوانند آزادانه، انگار که در یک کشور واحد هستند، جابه‌جا شوند.

اما شنگن فقط به معنای نبودن کیوسک‌های مرزی نیست. برای اینکه امنیت این منطقه بزرگ حفظ شود، اعضای شنگن قوانین بسیار سخت‌گیرانه‌ای را در مرزهای خارجی خود (مرز با کشورهای غیر شنگن) اعمال می‌کنند. این بدان معناست که وقتی شما با ویزا شنگن وارد یکی از کشورهای این حوزه می‌شوید، انگار وارد کل این حوزه شده‌اید و کنترل امنیتی شدیدی در بدو ورود انجام می‌شود؛ اما پس از آن دیگر کسی از شما پاسپورت نمی‌خواهد.

علاوه بر آزادی سفر، شنگن شامل همکاری‌های گسترده پلیسی و قضایی است. سیستم اطلاعات شنگن (SIS) به پلیس کشورهای عضو اجازه می‌دهد تا اطلاعات مجرمان، افراد مفقود شده و اموال سرقتی را به اشتراک بگذارند. بنابراین، اگر کسی در فرانسه جرمی مرتکب شود و به آلمان بگریزد، پلیس آلمان به لطف این سیستم یکپارچه، می‌تواند او را شناسایی کند. شینگن در واقع ترکیبی از آزادی در داخل و امنیت در خارج است.

قوانین و مقررات حوزه شنگن

قوانین حاکم بر حوزه شنگن فراتر از صرفاً عبور و مرور بدون ویزا است و مجموعه‌ای پیچیده از مقررات به نام «کد مرزی شنگن» (Schengen Borders Code) را شامل می‌شود.

• مهم‌ترین قانون برای گردشگران غیراروپایی، قانون ۹۰/۱۸۰ است. این قانون می‌گوید شما در هر بازه زمانی ۱۸۰ روزه (که به صورت شناور محاسبه می‌شود)، تنها حق دارید ۹۰ روز در کل منطقه شنگن حضور داشته باشید. محاسبه این روزها گاهی گیج‌کننده است و اشتباه در آن می‌تواند منجر به جریمه، مهر اخراج و ممنوعیت ورود چند ساله شود.
• اگرچه مرزهای داخلی برچیده شده‌اند، اما کشورها حق دارند در شرایط اضطراری (مانند تهدیدات تروریستی، بحران پناهجویان یا همه‌گیری بیماری‌ها) کنترل‌های مرزی موقت را بازگردانند.
• قوانین مربوط به پناهندگی نیز در این حوزه بسیار حائز اهمیت است. طبق «قانون دوبلین»، پناهجویان باید در اولین کشور عضو شنگن که وارد می‌شوند درخواست پناهندگی دهند. این موضوع بارها باعث اختلاف میان کشورهای مرزی (مثل ایتالیا و یونان) و کشورهای شمالی شده است.
• همکاری‌های قضایی بخش دیگری از مقررات است؛ برای مثال، اگر پلیس یک کشور در تعقیب مجرمی باشد، تحت شرایط خاصی حق دارد او را تا مسافتی در خاک کشور همسایه تعقیب کند.
• قوانین حمل کالا، دارو و حیوانات خانگی نیز در این حوزه یکسان‌سازی شده است تا جابه‌جایی آن‌ها بدون تشریفات گمرکی انجام شود.
• احترام به قوانین اقامتی و عدم کار غیرقانونی با ویزای توریستی، از خطوط قرمز مقررات شینگن است که تخطی از آن عواقب جدی دارد.

کشورهای حوزه شنگن

فهرست کشورهای حوزه شنگن در طول زمان گسترش یافته و اکنون (تا سال ۲۰۲۵) شامل ۲۹ کشور می‌شود. این فهرست ترکیبی از قدرت‌های بزرگ اروپایی و کشورهای کوچک‌تر است. اکثریت اعضای شینگن را کشورهای عضو اتحادیه اروپا تشکیل می‌دهند. 

چهار کشور غیر عضو اتحادیه اروپا نیز عضو شنگن هستند؛ ایسلند، لیختن‌اشتاین، نروژ و سوئیس. این کشورها عضو انجمن تجارت آزاد اروپا (EFTA) هستند و برای تسهیل تجارت و گردشگری، قوانین شنگن را پذیرفته‌اند. این یعنی شما می‌توانید با ویزای شینگن صادر شده از فرانسه، برای اسکی به سوئیس بروید، با اینکه سوئیس در اتحادیه اروپا نیست. نکته قابل توجه دیگر این است که برخی قلمروهای این کشورها شامل شنگن نمی‌شوند؛ برای مثال، گرینلند و جزایر فارو (متعلق به دانمارک) یا سوالبارد (متعلق به نروژ) قوانین خاص خود را دارند و ممکن است ویزای شینگن معمولی برای ورود به آن‌ها کافی نباشد. دانستن دقیق این فهرست به شما کمک می‌کند تا برنامه‌ریزی دقیقی برای سفر ترکیبی خود داشته باشید.

ویزا شینگن

ویزا شینگن یکی از قدرتمندترین و پرطرفدارترین اسناد مسافرتی در جهان است که کلید ورود به ۲۹ کشور اروپایی محسوب می‌شود. این ویزا به دارنده آن اجازه می‌دهد تا در یک بازه زمانی ۱۸۰ روزه، حداکثر ۹۰ روز را در قلمرو کشورهای عضو شنگن سپری کند. فلسفه وجودی این ویزا، تسهیل گردشگری و تجارت است تا مسافران مجبور نباشند برای سفر از پاریس به رم یا از برلین به آمستردام، چندین بار ویزا بگیرند.

ویزای شنگن انواع مختلفی دارد که رایج‌ترین آن «نوع C» یا ویزای توریستی کوتاه‌مدت است. این ویزا می‌تواند به صورت «یک‌بار ورود» (Single Entry)، «دوبار ورود» (Double Entry) یا «چندبار ورود» (Multiple Entry) صادر شود. پروسه دریافت ویزای شینگن بسیار دقیق و گاهی سخت‌گیرانه است. متقاضیان باید تمکن مالی، بیمه مسافرتی با پوشش حداقل ۳۰ هزار یورو، و هدف مشخصی از سفر ارائه دهند.

یکی از نکات مهم درباره ویزا شینگن قانون «اولین ورود» است؛ به این معنا که شما باید درخواست ویزای خود را به سفارت کشوری بدهید که مقصد اصلی سفر شماست یا اولین کشوری است که به آن وارد می‌شوید. همچنین، سیستم‌های جدیدی مانند ETIAS (سیستم اطلاعات و مجوز سفر اروپا) در حال راه‌اندازی هستند که اگرچه ویزا نیستند، اما برای شهروندان کشورهایی که معاف از ویزا هستند، مجوزی برای ورود به این حوزه محسوب می‌شوند. دانستن ریزه‌کاری‌های ویزای شینگن، از جمله تفاوت آن با ویزای ملی (نوع D) که برای اقامت‌های طولانی‌تر صادر می‌شود، برای هر مسافری ضروری است.

بیمه مسافرتی شینگن

خرید بیمه مسافرتی برای ویزای شینگن، یک تشریفات اداری ساده نیست، بلکه یک الزام قانونی سفت و سخت با استانداردهای مشخص است که نادیده گرفتن جزئیات آن می‌تواند منجر به ریجکتی ویزا یا ورشکستگی مالی در طول سفر شود. طبق قوانین کد ویزای شینگن، بیمه‌نامه شما باید حداقل پوشش درمانی معادل ۳۰,۰۰۰ یورو (تقریباً ۳۳,۰۰۰ دلار) داشته باشد.

اما این عدد تنها نیمی از ماجراست. نکته حیاتی که بسیاری از مسافران از آن غافل می‌شوند، بند الزام‌آور «بازگرداندن» (Repatriation) است. بیمه شما باید صراحتاً هزینه‌های انتقال پزشکی شما به کشورتان در صورت بیماری شدید یا هزینه‌های انتقال جسد در صورت فوت را پوشش دهد. بدون وجود این بند در قرارداد بیمه، حتی اگر سقف پوشش شما ۱۰۰ هزار یورو هم باشد، سفارت آن را نخواهد پذیرفت.

نکته مهم دیگر، اعتبار جغرافیایی و زمانی بیمه است. بیمه‌نامه باید در «تمامی کشورهای حوزه شنگن» معتبر باشد، نه فقط در کشور مقصد شما. همچنین توصیه اکید می‌شود که تاریخ اعتبار بیمه را حداقل ۱۵ روز بیشتر از مدت سفر خود در نظر بگیرید (بدون افزایش روزهای اقامت)؛ زیرا برخی کنسولگری‌ها برای صدور ویزا به این «بازه انعطاف‌پذیر» نیاز دارند تا در صورت تغییر ناگهانی پرواز، پوشش بیمه قطع نشود.

علاوه بر الزامات ویزا، مسافران هوشمند به جزئیات دیگری هم دقت می‌کنند؛ بیمه‌های ارزان‌قیمت معمولاً «فرانشیز» (Deductible) بالایی دارند، یعنی بخشی از هزینه درمان را باید خودتان بپردازید، یا اینکه هزینه‌های دندانپزشکی اضطراری و گم شدن بار را پوشش نمی‌دهند. همچنین اگر برنامه سفر شما شامل کشورهای غیرشنگن اروپایی (مثل قبرس، ایرلند یا بخش‌هایی از بالکان) است، حتماً چک کنید که آیا بیمه شما در آن مناطق هم اعتبار دارد یا خیر؛ چراکه بسیاری از بیمه‌های پایه شنگن، خارج از این حوزه فاقد اعتبار هستند.

اتحادیه اروپا چیست؟

اتحادیه اروپا (European Union) یک مشارکت منحصر‌به‌فرد اقتصادی و سیاسی میان ۲۷ کشور دموکراتیک اروپایی است. این اتحادیه پس از جنگ جهانی دوم و با هدف اولیه پایان دادن به جنگ‌های خونین میان همسایگان (به‌ویژه آلمان و فرانسه) شکل گرفت. ایده اصلی این بود که کشورهایی که با هم تجارت می‌کنند و وابستگی اقتصادی دارند، احتمال کمتری دارد که با یکدیگر وارد جنگ شوند.

آنچه در دهه ۱۹۵۰ به‌عنوان «جامعه زغال‌سنگ و فولاد اروپا» با ۶ عضو آغاز شد، اکنون به یک بلوک قدرتمند تبدیل شده است که بر زندگی روزمره بیش از ۴۵۰ میلیون نفر تأثیر می‌گذارد. اتحادیه اروپا دارای نهادهای قانون‌گذاری و اجرایی مختص به خود است؛ از جمله پارلمان اروپا (که مستقیماً توسط مردم انتخاب می‌شود)، شورای اتحادیه اروپا (نمایندگان دولت‌ها) و کمیسیون اروپا (بازوی اجرایی).

اتحادیه اروپا فراتر از یک سازمان بین‌المللی معمولی مثل سازمان ملل است. کشورهای عضو بخشی از حاکمیت ملی خود را به اتحادیه واگذار کرده‌اند تا در مسائلی که منافع مشترک دارند، به‌صورت واحد و قدرتمند عمل کنند. این اتحادیه بزرگترین بازار واحد (Single Market) در جهان را ایجاد کرده است؛ جایی که کالاها، خدمات، سرمایه و افراد می‌توانند آزادانه در آن حرکت کنند. این «چهار آزادی» ستون‌های اصلی اتحادیه اروپا هستند.

اتحادیه اروپا همچنین در صحنه جهانی به‌عنوان یک بازیگر واحد در مذاکرات تجاری، توافقات اقلیمی و کمک‌های بشردوستانه عمل می‌کند و استانداردهای بالایی را در زمینه کیفیت غذا، محیط زیست و حقوق مصرف‌کننده تعیین کرده است که حتی بر کشورهای خارج از اتحادیه نیز تأثیر می‌گذارد.

اهداف و سیاست های اتحادیه اروپا

اهداف اتحادیه اروپا بسیار گسترده و چندوجهی است؛ اما در قلب همه آن‌ها، ترویج صلح، ارزش‌های دموکراتیک و رفاه شهروندان قرار دارد. سیاست‌های این اتحادیه تضمین می‌کند که تمامی کشورهای عضو در یک چارچوب ارزشی مشخص حرکت کنند.

• یکی از اصلی‌ترین سیاست‌های اتحادیه اروپا، ایجاد یک بازار واحد بدون مرزهای داخلی است که رقابت را تشویق می‌کند، قیمت‌ها را کاهش می‌دهد و تنوع انتخاب را برای مصرف‌کنندگان افزایش می‌دهد.
• سیاست همبستگی یکی دیگر از ارکان مهم اتحادیه اروپا است که هدف آن کاهش اختلاف طبقاتی و نابرابری‌های اقتصادی بین مناطق ثروتمند و فقیر اروپاست؛ به همین دلیل است که اتحادیه بودجه‌های کلانی را صرف توسعه زیرساخت‌ها در کشورهای اروپای شرقی و جنوبی می‌کند.
• در سال‌های اخیر، سیاست‌های زیست‌محیطی تحت عنوان «قرارداد سبز اروپا» (European Green Deal) به اولویت اصلی تبدیل شده است. هدف این سیاست، تبدیل کردن اروپا به اولین قاره خنثی از نظر آب و هوایی تا سال ۲۰۵۰ است.
• اتحادیه اروپا همچنین در زمینه حقوق دیجیتال و حفاظت از داده‌ها پیشگام است و قانون GDPR آن به الگویی جهانی برای حریم خصوصی تبدیل شده است.
• سیاست خارجی و امنیتی مشترک اتحادیه اروپا نیز تلاش می‌کند تا صدای اروپا باشد؛ هرچند در این زمینه هنوز چالش‌هایی وجود دارد.
• اتحادیه اروپا سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای در زمینه حقوق بشر دارد و عضویت در آن مشروط به لغو مجازات اعدام، حاکمیت قانون و احترام به حقوق اقلیت‌ها است. 

شهروندی اتحادیه اروپا

مفهوم «شهروندی اتحادیه اروپا» که با پیمان ماستریخت در سال ۱۹۹۳ معرفی شد، یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های این اتحادیه است. این شهروندی جایگزین تابعیت ملی نمی‌شود، بلکه مکمل آن است. به عبارت دیگر، هر کسی که تبعه یکی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا باشد، به‌طور خودکار شهروند اتحادیه اروپا نیز محسوب می‌شود.

این شهروندی مجموعه‌ای از حقوق مهم را به افراد اعطا می‌کند که شاید مهم‌ترین آن‌ها، حق زندگی، کار، تحصیل و بازنشستگی در هر یک از ۲۷ کشور عضو بدون نیاز به ویزا یا مجوز کار خاص باشد. یک مهندس اسپانیایی می‌تواند بدون هیچ مانع اداری در آلمان کار کند و یک دانشجوی لهستانی می‌تواند با همان شهریه دانشجویان محلی در فرانسه تحصیل کند.

علاوه بر آزادی حرکت، شهروندان اتحادیه اروپا حقوق سیاسی نیز دارند. آن‌ها حق دارند در انتخابات پارلمان اروپا و همچنین انتخابات محلی (شهرداری) کشوری که در آن ساکن هستند (حتی اگر تبعه آن کشور نباشند) رأی دهند و کاندیدا شوند.

حق حمایت کنسولی نیز بسیار حائز اهمیت است؛ اگر یک شهروند اتحادیه در کشوری خارج از اروپا دچار مشکل شود و کشور خودش در آنجا سفارت نداشته باشد، می‌تواند به سفارت هر یک از دیگر کشورهای عضو اتحادیه مراجعه و کمک دریافت کند. این شهروندی همچنین حق دادخواهی به پارلمان اروپا و بازرس اتحادیه را در صورت نقض حقوقشان توسط نهادهای اتحادیه تضمین می‌کند. این حقوق باعث ایجاد یک هویت اروپایی مشترک در کنار هویت ملی شده است.

کشورهای اتحادیه اروپا

در حال حاضر (پس از خروج بریتانیا یا همان برگزیت)، اتحادیه اروپا شامل ۲۷ کشور عضو است. این کشورها از نظر وسعت، جمعیت و قدرت اقتصادی بسیار متنوع هستند؛ اما همگی در تصمیم‌گیری‌های اتحادیه حق رأی دارند.

کشورهای بنیان‌گذار اتحادیه اروپا شامل آلمان، فرانسه، ایتالیا، هلند، بلژیک و لوکزامبورگ هستند که هسته اولیه را شکل دادند. در طول دهه‌ها، این اتحادیه گسترش یافت و کشورهایی مانند دانمارک، ایرلند و یونان به آن پیوستند. گسترش بزرگ در سال ۲۰۰۴ رخ داد که طی آن ۱۰ کشور عمدتاً از اروپای شرقی و مرکزی مانند لهستان، مجارستان، جمهوری چک، اسلواکی، اسلوونی، استونی، لتونی، لیتوانی به همراه قبرس و مالت به اتحادیه ملحق شدند. بعدها بلغارستان، رومانی و کرواسی نیز به این جمع پیوستند.

اتریش، فنلاند، سوئد، اسپانیا و پرتغال نیز از دیگر اعضای مهم این اتحادیه هستند. هر یک از این کشورها با امضای معاهدات الحاقی، متعهد شده‌اند که قوانین ملی خود را با قوانین اتحادیه اروپا هماهنگ کنند. نکته مهم این است که چندین کشور دیگر مانند ترکیه، صربستان، مونته‌نگرو، آلبانی، مقدونیه شمالی، اوکراین و مولداوی در صف انتظار یا نامزد رسمی عضویت هستند؛ اما پروسه پیوستن به اتحادیه اروپا بسیار طولانی، پیچیده و نیازمند اصلاحات سیاسی و اقتصادی عمیق است. لیست ۲۷ کشور فعلی نشان‌دهنده تنوع فرهنگی و زبانی عظیمی است که زیر یک پرچم آبی با ستاره‌های طلایی گرد هم آمده‌اند.

کشورهای اتحادیه اروپا و حوزه شنگن

تقاطع میان اتحادیه اروپا و حوزه شنگن جایی است که بیشترین سردرگمی برای مسافران ایجاد می‌شود.

اکثر کشورهای اروپایی در هر دو لیست قرار دارند؛ این‌ها کشورهایی هستند که هم از مزایای بازار واحد و تصمیم‌گیری‌های سیاسی اتحادیه بهره می‌برند و هم مرزهای خود را باز کرده‌اند. کشورهایی مثل آلمان، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و هلند نمونه‌های بارز این گروه هستند که «هسته مرکزی» اروپا را تشکیل می‌دهند. سفر در این کشورها کاملاً بدون مرز است و قوانین اقتصادی و سیاسی آن‌ها نیز یکپارچه است.

بااین‌حال، استثناهای مهمی وجود دارد. ایرلند عضو اتحادیه اروپا است؛ اما عضو شنگن نیست؛ این کشور انتخاب کرده است که (به دلیل داشتن مرز مشترک با ایرلند شمالی که بخشی از بریتانیاست) کنترل‌های مرزی خود را حفظ کند. بنابراین شما با ویزای شینگن نمی‌توانید به ایرلند بروید.

قبرس نیز عضو اتحادیه اروپا است؛ اما هنوز به طور کامل وارد شنگن نشده است (به دلیل اختلافات ارضی). از طرف دیگر، سوئیس، نروژ، ایسلند و لیختن‌اشتاین عضو شنگن هستند اما عضو اتحادیه اروپا نیستند. این یعنی آن‌ها قوانین مرزی شنگن را اجرا می‌کنند؛ اما در تصمیم‌گیری‌های سیاسی بروکسل (مقر اتحادیه اروپا) نقشی ندارند و تابع تمام قوانین اقتصادی اتحادیه نیستند. درک این دسته‌بندی‌ها به شما کمک می‌کند تا بدانید کدام قوانین در مقصد سفرتان اعمال می‌شود.

منطقه یورو چیست؟

منطقه یورو (Eurozone) به مجموعه‌ای از کشورهای عضو اتحادیه اروپا گفته می‌شود که واحد پول ملی خود را کنار گذاشته و «یورو» (€) را به‌عنوان پول رسمی و مشترک پذیرفته‌اند. ایده پول واحد یکی از جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌های اقتصادی تاریخ بود که با هدف حذف هزینه‌های تبدیل ارز، تسهیل تجارت فرامرزی و ایجاد ثبات قیمتی در سال ۱۹۹۹ به‌صورت الکترونیکی و در سال ۲۰۰۲ به‌صورت اسکناس و سکه فیزیکی اجرایی شد.

منطقه یورو تحت نظارت «بانک مرکزی اروپا» (ECB) که در فرانکفورت آلمان مستقر است، اداره می‌شود. این بانک مسئولیت تعیین نرخ بهره و سیاست‌های پولی را برای حفظ ارزش یورو و کنترل تورم بر عهده دارد.

پیوستن به منطقه یورو برای همه اعضای اتحادیه اروپا (به جز دانمارک که معافیت رسمی گرفته است) یک هدف الزامی است؛ اما تنها زمانی اتفاق می‌افتد که کشورها شرایط اقتصادی خاصی معروف به «معیارهای همگرایی» را برآورده کنند. این معیارها شامل ثبات قیمت‌ها، سلامت مالی دولت و ثبات نرخ ارز است. وجود منطقه یورو باعث شده است تا مقایسه قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان در کشورهای مختلف آسان‌تر شود و ریسک نوسانات ارزی برای شرکت‌ها از بین برود.

بااین‌حال، این سیستم منتقدانی نیز دارد؛ چرا که کشورهای عضو، اختیار چاپ پول یا تغییر نرخ بهره را به‌صورت مستقل ندارند و در زمان بحران‌های اقتصادی (مانند بحران یونان)، نمی‌توانند مستقلاً سیاست‌های پولی ملی خود را اعمال کنند.

کشورهای منطقه یورو

در حال حاضر ۲۰ کشور از ۲۷ عضو اتحادیه اروپا عضو منطقه یورو هستند. 

در کشورهای منطقه یورو شما می‌توانید با یک کیف پول سفر کنید و نیازی به صرافی ندارید. اسکناس‌های یورو در تمام این کشورها یکسان است؛ اما سکه‌های یورو در یک طرف طرح مشترک اروپایی و در طرف دیگر نماد ملی کشور صادرکننده را دارند؛ هرچند تمام سکه‌ها در تمام کشورهای عضو معتبر هستند.

در مقابل، ۷ کشور عضو اتحادیه اروپا هنوز از یورو استفاده نمی‌کنند و ارزهای ملی خود را دارند. این کشورها شامل بلغارستان (لو)، جمهوری چک (کرون)، دانمارک (کرون)، مجارستان (فورینت)، لهستان (زلوتی)، رومانی (لئو) و سوئد (کرون) هستند. برخی از این کشورها مانند بلغارستان در تلاشند تا به زودی به منطقه یورو بپیوندند؛ درحالی‌که برخی دیگر مانند سوئد یا مجارستان فعلاً تمایل سیاسی یا آمادگی اقتصادی برای این کار را ندارند. همچنین ریزکشورهایی مانند واتیکان، موناکو، سن‌مارینو و آندورا با وجود اینکه عضو اتحادیه اروپا نیستند، با توافقات خاصی از یورو استفاده می‌کنند.

فرق منطقه یورو، شینگن و اتحادیه اروپا چیست؟

درک تفاوت این سه حوزه، کلید حل معمای اروپاست.

• اتحادیه اروپا (EU): نشان‌دهنده «عضویت در یک باشگاه سیاسی و اقتصادی» است؛ اعضای آن در پارلمان اروپا نماینده دارند و تابع قوانین بروکسل هستند.
• حوزه شنگن (Schengen): نشان‌دهنده «آزادی سفر بدون مرز» است؛ اعضای آن کیوسک‌های مرزی را برداشته‌اند.
• منطقه یورو (Eurozone): نشان‌دهنده «پول مشترک» است؛ اعضای آن در جیبشان یورو دارند.

یک کشور می‌تواند در هر سه مورد عضو باشد، مثل آلمان، فرانسه یا ایتالیا؛ این‌ها هم در تصمیم‌گیری‌های سیاسی شرکت می‌کنند، هم مرز ندارند و هم پولشان یورو است.

یک کشور می‌تواند در شنگن باشد؛ اما در اتحادیه و یورو نباشد، مثل نروژ یا سوئیس؛ شما بدون ویزای جدید به آنجا می‌روید، اما پولشان کرون یا فرانک است و در پارلمان اروپا صندلی ندارند.

یک کشور می‌تواند در اتحادیه باشد؛ اما در شنگن و یورو نباشد، مثل رومانی یا بلغارستان (تا قبل از تکمیل الحاق کامل)؛ آن‌ها در تصمیم‌گیری‌ها نقش دارند، اما پول خود را دارند و ممکن است در مرز زمینی کنترل شوند.

کشوری مثل ایرلند نیز عضو اتحادیه و منطقه یورو است، اما عضو شنگن نیست؛ یعنی پولشان یورو است، عضو سیاسی اروپا هستند، اما برای ورود به آنجا باید پاسپورتتان چک شود و ویزای شینگن به تنهایی کافی نیست. 

تاریخچه اروپا

داستان تبدیل شدن اروپا به شکل امروزی‌اش، روایتی جذاب از صلح، سیاست و اقتصاد است که بیش از هفت دهه به طول انجامیده است. همه چیز از سال ۱۹۵۷ و با امضای «معاهده رم» توسط ۶ کشور بنیان‌گذار (آلمان غربی، فرانسه، ایتالیا، هلند، بلژیک و لوکزامبورگ) آغاز شد که «جامعه اقتصادی اروپا» (EEC) را پایه‌گذاری کردند. هدف اولیه ساده بود؛ ایجاد وابستگی اقتصادی چنان عمیق که جنگ میان این همسایگان برای همیشه غیرممکن شود.

اولین موج گسترش در سال ۱۹۷۳ رخ داد؛ زمانی که بریتانیا، ایرلند و دانمارک به این جمع پیوستند و مرزهای جامعه را به سمت شمال و غرب کشاندند. در دهه ۸۰ میلادی، با پیوستن یونان (۱۹۸۱) و سپس اسپانیا و پرتغال (۱۹۸۶)، اتحادیه به سمت جنوب مدیترانه گسترش یافت و دموکراسی‌های نوپای این کشورها را پس از سال‌ها دیکتاتوری تثبیت کرد.

اما بزرگترین و جسورانه‌ترین گام در تاریخ اتحادیه، در سال ۲۰۰۴ برداشته شد؛ رویدادی که به «گسترش بزرگ» (Big Bang Enlargement) معروف است. در این سال، ۱۰ کشور جدید که عمدتاً از بلوک شرق سابق و همسایگان شوروی بودند (شامل لهستان، مجارستان، چک، اسلواکی، اسلوونی، سه کشور بالتیک به همراه قبرس و مالت) به اتحادیه پیوستند و پرده آهنین رسماً از نقشه اروپا پاک شد. پس از آن، رومانی و بلغارستان (۲۰۰۷) و کرواسی (۲۰۱۳) آخرین قطعات پازل فعلی را تکمیل کردند.

البته مسیر گسترش همیشه رو به جلو نبوده است؛ خروج بریتانیا در سال ۲۰۲۰ اولین شوک معکوس در تاریخ اتحادیه بود. امروزه نیز کشورهایی مانند ترکیه، مقدونیه شمالی، صربستان و اخیراً اوکراین در صف طولانی نامزدی عضویت قرار دارند؛ اما استانداردهای سخت‌گیرانه اتحادیه در زمینه حقوق بشر و اقتصاد، ورود آن‌ها را به چالشی چند ده ساله تبدیل کرده است. 

اقتصاد اروپا

برای درک کامل ساختار اروپا، باید با دو مفهوم کلیدی دیگر نیز آشنا شوید؛ «منطقه اقتصادی اروپا» (EEA) و «انجمن تجارت آزاد اروپا» (EFTA). این دو نهاد، پل‌هایی هستند که کشورهای غیرعضو اتحادیه اروپا را به اقتصاد بزرگ این قاره متصل می‌کنند.

• انجمن تجارت آزاد اروپا (EFTA): انجمن تجارت آزاد اروپا، سازمانی است که تنها ۴ عضو دارد؛ ایسلند، لیختن‌اشتاین، نروژ و سوئیس. این کشورها تصمیم گرفته‌اند عضو اتحادیه اروپا نباشند و در نتیجه حق رأی سیاسی در بروکسل ندارند؛ اما می‌خواهند با آن تجارت آزاد داشته باشند. آن‌ها می‌خواهند استقلال سیاسی خود را حفظ کنند؛ اما نمی‌خواهند از بازار بزرگ همسایگانشان محروم شوند.
• منطقه اقتصادی اروپا (EEA): از ترکیب اعضای اتحادیه اروپا با سه عضو انجمن تجارت آزاد اروپا، منطقه اقتصادی اروپا شکل می‌گیرد. در واقع، این منطقه یک «بازار داخلی» گسترده است که قوانین بازار واحد اروپا (مانند آزادی جابه‌جایی کالا، خدمات، سرمایه و نیروی کار) در آن اجرا می‌شود. این یعنی یک شهروند نروژی (عضو EEA ولی نه EU) می‌تواند دقیقاً مانند یک فرانسوی در اسپانیا کار کند.

تنها استثنای بزرگ سوئیس است؛ این کشور عضو انجمن تجارت آزاد اروپا است؛ اما عضو منطقه اقتصادی اروپا نیست. سوئیس به جای پیوستن به EEA، مجموعه‌ای از توافق‌نامه‌های دوجانبه پیچیده با اتحادیه اروپا امضا کرده است تا دسترسی به بازار واحد را حفظ کند؛ اما قوانین خاص خود را هم داشته باشد. 

بریتانیا

خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا (برگزیت)، نقشه سفر در اروپا را برای همیشه تغییر داد و یک دیوار نامرئی جدید در کانال مانش ایجاد کرد. امروز، بریتانیا (شامل انگلستان، اسکاتلند، ولز و ایرلند شمالی) یک «کشور ثالث» محسوب می‌شود؛ یعنی نه عضو اتحادیه اروپا است، نه عضو شنگن و نه در منطقه یورو حضور دارد. این وضعیت پیامدهای مهمی برای مسافران دارد. اگر شما در یک تور اروپا هستید و می‌خواهید از پاریس به لندن بروید، باید بدانید که از مرز خارجی شنگن خارج می‌شوید. این یعنی پاسپورت شما چک می‌شود و اگر ویزای شینگن یک‌بار ورود دارید، پس از ورود به لندن دیگر نمی‌توانید با همان ویزا به فرانسه برگردید.

قوانین برای شهروندان بریتانیایی نیز تغییر کرده است؛ آن‌ها حالا محدود به قانون ۹۰ روز اقامت در هر ۱۸۰ روز در منطقه شنگن هستند و دیگر نمی‌توانند آزادانه و نامحدود در اروپا بمانند. همچنین، مسافران بریتانیایی نیز در آینده مشمول سیستم ETIAS و EES خواهند شد و باید مانند سایر گردشگران غیراروپایی، اطلاعات بیومتریک خود را ثبت کنند. نکته مهم دیگر در مورد ایرلند شمالی است؛ اگرچه بخشی از بریتانیاست، اما مرز زمینی باز با جمهوری ایرلند (عضو اتحادیه اروپا) دارد که وضعیت پیچیده‌ای ایجاد کرده است. به طور خلاصه، سفر ترکیبی اروپا و انگلیس اکنون نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تر ویزایی و آمادگی برای ایستادن در صف‌های کنترل پاسپورت طولانی‌تر است.