عید پاک چیست؟

عید پاک مهم ترین جشن مسیحیان، یادآور رستاخیز عیسی مسیح است. این روز با نمادهایی چون تخم مرغ رنگی و خرگوش، فرارسیدن بهار را نوید می دهد.

عید پاک یا ایستر، مهم‌ترین و مقدس‌ترین روز در تقویم مسیحیت محسوب می‌شود. این روز برای میلیاردها مسیحی در سراسر جهان، یادآور لحظه‌ای است که امید بر ناامیدی و نور بر تاریکی پیروز شد؛ روزی که طبق روایات انجیل، عیسی مسیح سه روز پس از مصلوب شدن، از مرگ برخاست و زندگی جاودانه را به پیروانش نوید داد. اما عید پاک فراتر از یک مراسم مذهبی صرف، با مجموعه‌ای از نمادهای رنگارنگ، از تخم‌مرغ‌های نقاشی‌شده تا خرگوش‌های بازیگوش و خوراکی‌های شیرین، آمیخته شده است که ریشه در سنت‌های کهن باستانی و جشن‌های بهاره دارند. 

عید پاک چیست؟

«عید پاک» (Easter) که در سنت‌های کهن کلیسایی و زبان‌های لاتین و یونانی به آن «پاسخا» (Pascha) می‌گویند، جشنی عظیم و بنیادی است که به مناسبت رستاخیز عیسی مسیح از مرگ برگزار می‌شود. بر اساس متون عهد جدید، عیسی مسیح پس از دستگیری توسط سربازان رومی و تحمل رنج‌های فراوان، در روز «جمعه نیک» (Good Friday) مصلوب شد و در روز سوم (یکشنبه) به‌طرز معجزه‌آسایی زنده شد و از قبر برخاست. این رویداد، ستون فقرات و سنگ بنای ایمان مسیحی است؛ زیرا مسیحیان معتقدند که بدون رستاخیز، مرگ عیسی بی‌معنا بود؛ اما قیام او از مرگ، اثباتی قاطع بر الوهیت او و نویدی ابدی برای بخشش گناهان و تضمین حیات پس از مرگ برای تمام مؤمنان است.

عید پاک تنها یک روز نیست، نقطه اوج و پایان دوره‌ای چهل روزه از مراقبه، روزه‌داری، دعا و توبه است که به آن «لنت» (Lent) یا چله روزه می‌گویند. هفته‌ای که به عید پاک ختم می‌شود، «هفته مقدس» نام دارد و شامل روزهای پرمعنایی چون «یکشنبه نخل» (یادبود ورود پیروزمندانه مسیح به اورشلیم)، «پنجشنبه فرمان» (یادبود شام آخر و شستن پای شاگردان) و «جمعه نیک» (روز سوگواری مصلوب شدن) است.

برخلاف کریسمس که تاریخی ثابت در تقویم خورشیدی دارد، عید پاک یک «عید متحرک» محسوب می‌شود و تاریخ آن هر سال بر اساس محاسبات پیچیده قمری-شمسی تغییر می‌کند. 

دلیل نامگذاری عید پاک

نام‌گذاری این عید داستان جذابی دارد که تلاقی فرهنگ‌های مختلف و ریشه‌های زبانی و تاریخی متفاوتی را آشکار می‌کند. در زبان‌های ژرمنی مانند انگلیسی (Easter) و آلمانی (Ostern)، ریشه این کلمه به دوران پیش از مسیحیت و اساطیر باستان بازمی‌گردد. بسیاری از مورخان و زبان‌شناسان معتقدند که واژه Easter از نام «Eostre» یا «Ostara» گرفته شده است. ایستره الهه باستانی و آنگلو-ساکسونِ سپیده‌دم، نور فزاینده بهار و باروری بود. جشن‌های مربوط به این الهه معمولاً در هنگام اعتدال بهاری برگزار می‌شد تا پایان زمستان و بازگشت حیات به زمین را جشن بگیرند. با گسترش مسیحیت در اروپا، مبلغان مذهبی برای اینکه دین جدید راحت‌تر توسط مردم بومی پذیرفته شود، هوشمندانه زمان جشن رستاخیز مسیح را با جشن‌های سنتی بهار هم‌زمان کردند و بدین ترتیب نام این الهه روی مقدس‌ترین عید مسیحی باقی ماند.

اما در اکثر زبان‌های دیگر دنیا، به‌ویژه زبان‌های رومی‌تبار (مانند فرانسوی Pâques، اسپانیایی Pascua، ایتالیایی Pasqua) و حتی در زبان فارسی که اصطلاح «عید پاک» را به کار می‌بریم (که احتمالاً ترجمه‌ای از مفهوم پاکی یا همان برائت است)، نام این عید مستقیماً از واژه عبری «پسح» (Pesach) یا همان عید فصح یهودیان مشتق شده است. دلیل این امر ریشه‌ای تاریخی و الهیاتی دارد؛ زیرا مصلوب شدن و رستاخیز عیسی مسیح دقیقاً هم‌زمان با سفر او به اورشلیم برای شرکت در جشن فصح یهودیان (یادبود خروج بنی‌اسرائیل از بردگی مصر) رخ داده است. بنابراین، درحالی‌که نام انگلیسی بر جنبه بهاری، نوزایی طبیعت و طلوع خورشید تمرکز دارد، نام‌های لاتین و شرقی بر ارتباط عمیق آن با تاریخ رستگاری قوم خدا و عید فصح تأکید می‌کند.

تفاوت عید پاک با کریسمس

بسیاری از افراد غیرمسیحی ممکن است اهمیت عید پاک را در مقایسه با کریسمس کمتر بدانند، اما از نظر الهیاتی، عید پاک بسیار مهم‌تر از کریسمس است.

• کریسمس (تولد): کریسمس جشن تجسم خدا در جسم انسان، شروع داستان زندگی زمینی عیسی است و بیشتر با حس گرما، خانواده و هدیه دادن همراه است.
• عید پاک (رستاخیز): جشن تکمیل مأموریت مسیح است. بدون رستاخیز، تولد او تنها تولد یک پیامبر یا معلم اخلاق بود؛ اما با قیام از مردگان، ادعای الوهیت و نجات‌بخش بودن او اثبات شد. عید پاک «جشنِ جشن‌ها» نامیده می‌شود.

همچنین، کریسمس تاریخ ثابتی دارد (۲۵ دسامبر)، اما عید پاک تاریخ متغیری دارد. از نظر حال و هوا نیز، کریسمس در غرب با زمستان، برف و فضای داخلی خانه عجین است؛ درحالی‌که عید پاک جشنی بیرونی، بهاری و مرتبط با طبیعت و نور خورشید است. درحالی‌که کریسمس بیشتر جنبه فرهنگی و تجاری پیدا کرده، عید پاک هنوز هسته مذهبی و روحانی خود را در میان مؤمنان بیشتر حفظ کرده است.

عید پاک چه روزی است؟

تعیین تاریخ دقیق عید پاک یکی از قدیمی‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل محاسباتی در تقویم کلیسایی بوده که ترکیبی از علم نجوم و سنت‌های مذهبی است. قاعده کلی که در سال ۳۲۵ میلادی توسط اولین شورای جهانی کلیسا، یعنی شورای نیقیه تصویب شد، بدین صورت است؛ عید پاک باید در اولین یکشنبه‌ای برگزار شود که پس از اولین ماه کامل (Full Moon) بعد از اعتدال بهاری (۲۱ مارس) فرا می‌رسد. هدف از این قاعده، جداسازی زمان عید پاک از وابستگی مستقیم به تقویم عبری یهودیان و ایجاد یک استاندارد واحد برای تمام مسیحیان بود.

به دلیل وابستگی به چرخه ماه و خورشید، تاریخ عید پاک در تقویم میلادی می‌تواند در بازه‌ای شناور بین ۲۲ مارس (زودترین حالت) تا ۲۵ آوریل (دیرترین حالت) نوسان داشته باشد. البته یک نکته ظریف و مهم وجود دارد که باعث تفاوت زمانی بین فرقه‌های مسیحی می‌شود؛ کلیساهای غربی (کاتولیک و پروتستان) برای محاسبات خود از تقویم جدیدترِ گریگوری استفاده می‌کنند، درحالی‌که اکثر کلیساهای ارتدوکس شرقی (مانند روسیه، یونان و اروپای شرقی) همچنان به تقویم قدیمی‌ترِ ژولیان وفادار مانده‌اند. این تفاوت در مبنای تقویم و نحوه محاسبه اعتدال بهاری باعث می‌شود که گاهی عید پاک ارتدوکس‌ها یک، چهار یا حتی پنج هفته دیرتر از عید پاک غربی‌ها برگزار شود؛ هرچند در برخی سال‌ها این دو تاریخ به طور تصادفی بر هم منطبق می‌شوند و تمام جهان مسیحیت یک‌صدا جشن می‌گیرند.

عید پاک ۲۰۲۶ چه روزی است؟

برای سال ۲۰۲۶ میلادی، محاسبات نجومی و تقویم کلیسایی نشان می‌دهد که ماه کامل پس از اعتدال بهاری در اوایل آوریل رخ خواهد داد. بنابراین:

• کلیسای غربی (گریگوری): یکشنبه، ۵ آوریل
• کلیسای ارتدکس (ژولیان): یکشنبه، ۱۲ آوریل

عید پاک ۱۴۰۴ چه روزی است؟

عید پاک ۱۴۰۴ یکشنبه، ۳۱ فروردین بود؛ روزی که عید پاک کلیسای غربی (کاتولیک/پروتستان) و کلیسای شرقی (ارتدوکس) دقیقاً بر یکدیگر منطبق بود. در تقویم سال بعد، عید پاک ۱۴۰۵ به شرح زیر است:

• کلیسای غربی (گریگوری): یکشنبه، ۱۶ فروردین
• کلیسای ارتدکس (ژولیان): یکشنبه، ۲۳ فروردین

فلسفه عید پاک

فلسفه عید پاک بسیار عمیق‌تر، گسترده‌تر و تأثیرگذارتر از یک جشن فصلی ساده است؛ این روز نماد قدرتمند و ابدیِ پیروزی زندگی بر مرگ، نور بر تاریکی و امید بر ناامیدی است. در قلب الهیات مسیحی، مرگ عیسی بر صلیب نه یک شکست، که یک فداکاری عظیم و داوطلبانه (کفاره) برای پاک کردن گناهان بشریت در نظر گرفته می‌شود. اما داستان با مرگ تمام نمی‌شود؛ رستاخیز او مهر تأییدی است بر اینکه مرگ پایان راه نیست و قدرت خدا فراتر از محدودیت‌های فیزیکی است. پولس رسول، از رهبران برجسته صدر مسیحیت، در نامه‌های خود با قاطعیت می‌گوید:

اگر مسیح برنخاسته است، بشارت ما باطل و ایمان شما نیز باطل است.

این عید پیامی جهانی از «شروع دوباره» و «تولد مجدد» را مخابره می‌کند. همان‌طور که طبیعت در بهار از خواب سنگین و سرد زمستانی بیدار می‌شود، یخ‌ها آب می‌شوند و جوانه‌ها پوسته خشک خاک را می‌شکافند، انسان نیز دعوت می‌شود تا از پیله گناه، افسردگی و تاریکی خارج شود و حیاتی نو و معنوی را آغاز کند. عید پاک دعوتی است به شادی درونی و رهایی از عمیق‌ترین ترس‌های بشری که بزرگترین آن‌ها ترس از نیستی و مرگ است. همچنین، این جشن تأکیدی بر عشق بی‌قید و شرط خداوند به انسان است؛ عشقی که آنقدر قدرتمند بود که حتی مرگ نیز نتوانست آن را در قبر نگه دارد و متوقف کند. این پیام امیدبخش، قرن‌هاست که به میلیون‌ها انسان در لحظات دشوار زندگی آرامش بخشیده است.

تاریخچه عید پاک

تاریخچه شکل‌گیری و تکامل عید پاک به قرون اولیه میلادی بازمی‌گردد و مسیری پرفرازونشیب و پر از بحث‌های الهیاتی را طی کرده است. در دو قرن نخستین تاریخ کلیسا، پیروان اولیه عیسی (که بسیاری از آن‌ها یهودی‌نژاد بودند) جشن رستاخیز را دقیقاً هم‌زمان با عید فصح یهودیان (۱۴ ماه نیسان در تقویم عبری) برگزار می‌کردند، صرف نظر از اینکه آن روز دوشنبه باشد یا جمعه. به این گروه که بر حفظ تاریخ دقیق یهودی اصرار داشتند، «چهارده‌گراها» (Quartodecimans) می‌گفتند. اما در مقابل، گروهی دیگر به‌ویژه در روم و غرب، معتقد بودند که چون رستاخیز مسیح در روز «یکشنبه» (اولین روز هفته یهودی) رخ داده است، جشن رستاخیز باید همیشه و الزاماً در روز مقدس یکشنبه برگزار شود تا تمایز آن با فصح یهود حفظ شود.

این اختلاف نظر باعث سردرگمی و چنددستگی در جهان مسیحیت شده بود تا اینکه در سال ۳۲۵ میلادی، کنستانتین کبیر، امپراتور روم که مسیحیت را پذیرفته بود، «شورای نیقیه» را تشکیل داد. در این شورای مهم، اسقف‌های سراسر جهان مسیحی گرد هم آمدند و توافق کردند که برای اتحاد کلیسا، تمام مسیحیان باید عید پاک را در یک روز واحد جشن بگیرند و آن روز باید حتماً «یکشنبه» باشد. بدین ترتیب، ارتباط مستقیم تقویمی با عید فصح یهودی قطع و محاسبات مستقل نجومی جایگزین آن شد.

در طول قرون وسطی و با گسترش مسیحیت به شمال اروپا، سنت‌های محلی اروپایی با مفاهیم مسیحی ترکیب شدند. آیین‌هایی مانند روشن کردن آتش‌های بزرگ، آب‌پاشی به یکدیگر و تزیین تخم‌مرغ که ریشه در جشن‌های باستانی ژرمن‌ها و اسلاوها برای استقبال از بهار داشت، به تدریج رنگ و بوی مسیحی گرفتند و وارد آیین‌های عید پاک شدند تا شکلی که امروزه می‌شناسیم را به وجود آورند.

افسانه های عید پاک

علاوه بر روایت‌های رسمی انجیل، عید پاک با مجموعه‌ای از افسانه‌ها و داستان‌های عامیانه جذاب گره خورده است که سینه‌به‌سینه نقل شده‌اند. یکی از معروف‌ترین آن‌ها افسانه «درخت زغال‌اخته گلدار» (Dogwood Tree) است. گفته می‌شود که در زمان مسیح، درخت زغال‌اخته گلدار (که نوعی درخت با گل‌های سفید است) بسیار تنومند و بلند بود و چوب صلیب عیسی از آن ساخته شد. طبق این افسانه، درخت از اینکه برای چنین کاری استفاده شده بسیار غمگین شد و عیسی به او قول داد که دیگر هرگز آنقدر بزرگ نشود که بتوان از آن صلیب ساخت. از آن زمان، درخت کوتاه و کج شد و گل‌هایش شکلی شبیه صلیب با چهار گلبرگ پیدا کردند که لبه‌هایشان لکه‌ای قرمز شبیه خون دارد.

افسانه دیگر مربوط به «سینه سرخ» (Robin) است. داستانی قدیمی می‌گوید زمانی که عیسی در حال حمل صلیب به سمت «جُلجُتا» بود، پرنده‌ای کوچک سعی کرد خاری را از تاج خار او بیرون بکشد. در این حین، قطره‌ای از خون مسیح روی سینه پرنده افتاد و از آن زمان سینه این پرنده سرخ رنگ شد تا نشانی از مهربانی‌اش باشد. این داستان‌ها اگرچه سندیت تاریخی ندارند، اما بخشی از فرهنگ شفاهی و ادبیات زیبای پیرامون عید پاک هستند.

نمادهای عید پاک

عید پاک کلکسیونی جذاب و متنوع از نمادهاست که هرکدام ریشه‌ای تاریخی، فرهنگی یا مذهبی دارند و به زیبایی مفاهیم نوزایی، حیات و شادی را منتقل می‌کنند.

۱. تخم مرغ عید پاک

تخم‌مرغ احتمالاً جهانی‌ترین، شناخته‌شده‌ترین و قدیمی‌ترین نماد عید پاک است. از دوران باستان و در فرهنگ‌های مختلف (از ایران باستان تا مصر و روم)، تخم‌مرغ همواره نماد باروری، پتانسیل نهفته حیات و رمز و راز شروع زندگی جدید بوده است. در الهیات مسیحی، پوسته سفت و بی‌جان تخم‌مرغ نمادی از مقبره سنگی و مهر و موم شده عیسی مسیح است که ظاهری سرد و مرده دارد؛ اما جوجه‌ای که با قدرت پوسته را می‌شکند و زنده بیرون می‌آید، تمثیلی زیبا از مسیح است که حصار مرگ و قبر را شکسته و با حیاتی نو قیام کرده است.

علاوه بر این، در قرون گذشته، مسیحیان در دوران چله روزه (Lent) از خوردن هرگونه فرآورده حیوانی از جمله تخم‌مرغ منع بودند. بنابراین، تخم‌مرغ‌هایی که در این مدت جمع می‌شد، جوشانده و نگهداری می‌شدند و در روز عید پاک، آن‌ها را تزیین می‌کردند و به‌عنوان اولین غذای غیرپرهیزی و پاداش پایان روزه با شادی می‌خوردند.

۲. خرگوش عید پاک

خرگوش شاید عجیب‌ترین و بحث‌برانگیزترین نماد برای یک جشن مذهبی باشد؛ زیرا هیچ اشاره مستقیمی به آن در کتاب مقدس نشده است. ریشه این نماد بامزه به جشن‌های پاگانیسم ژرمنی و الهه ایستره برمی‌گردد. خرگوش‌ها و خرگوش‌های صحرایی به دلیل توانایی شگفت‌انگیزشان در زاد و ولد سریع و زیاد، در دنیای باستان نماد باروری بی‌انتها و وفور نعمت در فصل بهار بودند.

افسانه «خرگوش تخم‌گذار» در دهه ۱۷۰۰ میلادی توسط مهاجران آلمانی که در پنسیلوانیای آمریکا ساکن شدند، به قاره جدید برده شد. آن‌ها به فرزندانشان می‌گفتند اگر رفتار خوبی داشته باشند، خرگوش سحرآمیز در لانه‌هایی که با کلاه یا سبد ساخته‌اند، برایشان تخم‌مرغ‌های رنگی می‌گذارد. این سنت شیرین کم‌کم گسترش یافت و به سبدهای عید پاک امروزی تبدیل شد؛ سبدهایی پر از پوشال و شکلات‌های خرگوشی.

۳. بره

بر خلاف خرگوش، بره یکی از نمادهای کاملاً مذهبی و ریشه‌دار در متون مقدس عید پاک است. در سنت یهود، بره حیوان قربانی اصلی در عید فصح بود که خون آن بنی‌اسرائیل را در مصر از بلای مرگ محفوظ می‌داشت. در الهیات مسیحی، عیسی مسیح به‌عنوان «بره خدا» (Agnus Dei) شناخته می‌شود؛ بره‌ای بی‌گناه و مقدس که خود را داوطلبانه قربانی کرد تا گناهان جهان را پاک کند و بشر را نجات دهد.

بنابراین، خوردن گوشت بره در وعده شام اصلی عید پاک یا پختن کیک‌هایی به شکل بره که پرچمی با نشان صلیب در دست دارد، نمادی از گرامیداشت این فداکاری عظیم و یادآوری پاکی و معصومیت مسیح است. این نماد پیوند عمیق بین عهد قدیم (یهودیت) و عهد جدید (مسیحیت) را نشان می‌دهد.

۴. گل زنبق

گل‌های زنبق سفید (Easter Lily) با آن شکل شیپوری زیبا و رنگ سفید خالصشان، جایگاه ویژه‌ای در تزیینات کلیساها در عید پاک دارند. رنگ سفید این گل نماد پاکی مطلق، معصومیت، امید و الوهیت عیسی مسیح است. شکل شیپوری آن‌ها نیز نمادی از دمیده شدن در صور اسرافیل و اعلام خبر خوش و پیروزمندانه رستاخیز به تمام جهان است.

بر اساس افسانه‌های قدیمی مسیحی، این گل‌های زیبا اولین بار در جایی روییدند که قطرات عرق و خون عیسی مسیح در آخرین ساعات دعا در باغ جتسیمانی (شب قبل از دستگیری) بر زمین ریخت. امروزه محراب کلیساها در روز عید پاک با صدها شاخه زنبق سفید پوشیده می‌شود تا عطری بهشتی و فضایی مقدس و روحانی برای جشن رستاخیز پدید آورد.

آداب و رسوم عید پاک

جشن عید پاک در سراسر دنیا ترکیبی شاد، رنگارنگ و متنوع از نیایش‌های کلیسایی و بازی‌های سرگرم‌کننده خانوادگی است که نسل به نسل منتقل شده و غنی‌تر گشته است.

۱. رنگ آمیزی تخم مرغ

رنگ‌آمیزی و تزیین تخم‌مرغ، فعالیتی هنری، خانوادگی و بسیار محبوب است که در هفته منتهی به عید پاک انجام می‌شود. در سنت ارتدوکس و یونانی، تخم‌مرغ‌ها را به‌طور سنتی و سخت‌گیرانه فقط قرمز رنگ می‌کنند؛ این رنگ نماد خون ریخته شده مسیح بر صلیب و همچنین نماد عشق آتشین و زندگی است. اما در سایر فرهنگ‌ها، به‌ویژه در غرب، استفاده از پالت رنگی شاد و بهاری مثل زرد، سبز، صورتی، بنفش و آبی بسیار رایج است که نشان‌دهنده شکوفایی طبیعت و بازگشت رنگ‌ها به زمین پس از زمستان خاکستری است.

امروزه خانواده‌ها از روش‌های خلاقانه‌ای مثل استفاده از رنگ‌های طبیعی (پوست پیاز، زردچوبه، کلم قرمز)، استیکرها، نقاشی با دست و حتی تکنیک‌های پیچیده مثل باتیک (در اوکراین) برای خلق آثار هنری کوچک روی تخم‌مرغ استفاده می‌کنند.

۲. جستجوی تخم مرغ

جستجوی تخم‌مرغ یکی از هیجان‌انگیزترین، پرطرفدارترین و شادترین رسوم عید پاک برای کودکان است. والدین و بزرگترها از شب قبل یا صبح زود، تخم‌مرغ‌های شکلاتی، تخم‌مرغ‌های پلاستیکی (که داخلشان با آبنبات، سکه یا اسباب‌بازی کوچک پر شده) یا تخم‌مرغ‌های رنگی واقعی را در گوشه و کنار باغچه، میان بوته‌ها، پشت درختان پارک یا حتی داخل خانه پنهان می‌کنند. کودکان در صبح عید پاک با سبدهای تزیین‌شده در دست، مسابقه‌ای پرشور را برای پیدا کردن بیشترین تعداد تخم‌مرغ آغاز می‌کنند.

این رسم ظاهراً کودکانه، در واقع نمادی از جستجوی زنان مقدس (مانند مریم مجدلیه) و حواریون برای یافتن جسد مسیح در مقبره و سپس کشف حقیقت شگفت‌انگیز رستاخیز و خالی بودن قبر است.

۳. مراسم کلیسا و عشای ربانی

بخش معنوی و روحانی عید پاک معمولاً با مراسم باشکوه و خاص «عبادت در طلوع آفتاب» (Sunrise Service) آغاز می‌شود. بسیاری از کلیساها مراسم خود را در فضای باز، قبرستان‌ها یا حیاط کلیسا، دقیقاً صبح زود و هم‌زمان با طلوع اولین پرتوهای خورشید برگزار می‌کنند. این زمان‌بندی نمادین یادآور صبح یکشنبه‌ای است که مریم مجدلیه در سپیده دم به مقبره رفت و آن را خالی و نورانی یافت.

در این مراسم، روشن کردن «شمع رستاخیز» (Paschal Candle) که نماد نور مسیح است، خواندن سرودهای شاد و پیروزمندانه «هله‌لویا» (Hallelujah) که در طول روزه خوانده نمی‌شد، و انجام آیین مقدس عشای ربانی (خوردن نان و شراب به یاد بدن و خون مسیح) از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین بخش‌هاست که حس همبستگی و ایمان را در میان مؤمنان تقویت می‌کند.

رنگ های عید پاک

رنگ‌ها در عید پاک تنها جنبه تزئینی ندارند، بلکه هر کدام حامل پیامی عمیق و نمادین هستند که ریشه در الهیات مسیحی و چرخه طبیعت دارد. در طول مراسم کلیسایی و تزیینات خانگی، استفاده هوشمندانه از این رنگ‌ها، داستان رستاخیز را روایت می‌کند.

• بنفش: رنگ سلطنتی و اصلی‌ترین رنگ در دوران «لنت» (چله روزه) است. این رنگ نماد توبه، انتظار، اندوه و همچنین پادشاهی عیسی مسیح است. در هفته‌های منتهی به عید پاک، محراب کلیساها با پارچه‌های بنفش پوشانده می‌شود تا مؤمنان را به یاد رنج و فروتنی مسیح بیندازد.
• سفید: رنگ اصلی روز عید پاک است. با طلوع خورشید در روز یکشنبه، رنگ بنفش جای خود را به سفید می‌دهد. سفید نماد نور، پاکی، پیروزی، شادی و رستاخیز است. لباس کشیشان، رومیزی‌ها و گل‌های زنبق همگی سفید هستند تا نشان دهند که تاریکی مرگ با نور زندگی شکست خورده است.
• طلایی: رنگ طلایی اغلب در کنار سفید استفاده می‌شود و نماد شکوه الهی، جلال پادشاهی و ارزش ابدی نجات است.
• قرمز: قرمز نماد خون مسیح، عشق بی‌پایان خدا به انسان و فداکاری است. در کلیساهای ارتدوکس، تخم‌مرغ‌های قرمز رنگ، قلب سفره عید پاک هستند.
• سبز: سبز نماد امید، رویش دوباره، زندگی جاودانه و شروع فصل جدید است که با بهار طبیعت همخوانی کامل دارد.

خوراکی های عید پاک

هیچ جشنی در هیچ فرهنگی بدون غذاهای مخصوص و سفره‌های رنگین کامل نیست و عید پاک نیز منوی غذایی و شیرینی‌های منحصربه‌فرد خود را دارد که طعم این روز را شیرین‌تر می‌کنند.

۱. نان صلیبی داغ

نان‌های صلیبی داغ (Hot Cross Buns) که کوچک، گرد و معطرند و با ادویه‌هایی مثل دارچین، جوز هندی، میخک و کشمش طعم‌دار شده‌اند، یکی از معروف‌ترین و سنتی‌ترین خوراکی‌های این ایام، به‌ویژه در بریتانیا، استرالیا و کانادا هستند. ویژگی بارز و نمادین این نان‌ها، نقش یک صلیب روشن است که با خمیر یا رویه شکری (آیسینگ) روی آن‌ها کشیده شده و نماد صلیب مسیح است.

این نان‌ها به‌طور سنتی در روز «جمعه نیک» پخته و خورده می‌شوند تا پایان روزه را نشان دهند. ادویه‌های تند داخل نان به‌صورت نمادین یادآور تدهین بدن مسیح قبل از دفن است. باوری قدیمی وجود دارد که اگر این نان را با یک دوست تقسیم کنید، دوستی شما در سال آینده پایدار می‌ماند.

۲. شکلات خرگوشی و تخم مرغی

امروزه صنعت شیرینی‌سازی و شکلات، بخش جدایی‌ناپذیری از اقتصاد و فرهنگ عید پاک شده است. میلیون‌ها کیلوگرم شکلات مرغوب به شکل خرگوش‌های نشسته با گوش‌های بلند و تخم‌مرغ‌هایی در اندازه‌های مختلف در این ایام تولید و فروخته می‌شود.

تخم‌مرغ‌های شکلاتی توخالی که گاهی داخلشان سوپرایزهایی مثل اسمارتیز، کرم کارامل یا اسباب‌بازی‌های کوچک پنهان شده است، محبوب‌ترین و رایج‌ترین هدیه برای کودکان و حتی بزرگسالان هستند. در بسیاری از کشورها، هدیه دادن تخم‌مرغ شکلاتی بزرگ و لوکس به دوستان و اعضای خانواده، نشانه‌ای از محبت و شریک شدن در شادی عید است.

۳. گوشت بره کبابی

ناهار سنتی و مجلل روز یکشنبه عید پاک در بسیاری از کشورهای اروپایی (مانند فرانسه و یونان) و آمریکا، ران بره کبابی است که با سبزیجات تازه بهاری مثل سیب‌زمینی، هویج و نخودفرنگی سرو می‌شود. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، انتخاب گوشت بره اتفاقی نیست و ریشه در عمیق‌ترین سنت‌های یهودی (قربانی فصح) و نمادشناسی مسیحی (مسیح به عنوان بره خدا) دارد. این غذا به‌عنوان وعده‌ای فاخر و جشن‌گونه برای پایان دادن به دوران پرهیز و روزه‌داری (که در آن خوردن گوشت ممنوع بود) سرو می‌شود و خانواده‌ها را دور یک میز جمع می‌کند.

عید پاک در ایران

در کشور ما ایران نیز عید پاک توسط هموطنان عزیز مسیحی شامل ارمنی‌ها، آشوری‌ها، کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها با شکوه، احترام و آداب خاصی برگزار می‌شود. اگرچه اکثریت مسیحیان ایران (ارامنه) تابع کلیسای حواری ارمنی هستند و گاهی تاریخ عید پاکشان با تقویم غربی متفاوت است، اما روح و اساس جشن یکی است. کلیساهای مشهوری مانند «کلیسای سرکیس مقدس» در تهران، «کلیسای وانک» در جلفای اصفهان و کلیساهای تاریخی در ارومیه و تبریز، در این روز مملو از جمعیت عبادت‌کننده می‌شوند و صدای ناقوس‌ها در محله‌ها می‌پیچد.

در ایران، این جشن رنگ و بوی زیبای نوروز و فرهنگ ایرانی را هم به خود گرفته است. ارامنه ایران نیز مانند سفره هفت‌سین، سفره عید پاک می‌چینند، تخم‌مرغ رنگ می‌کنند و شیرینی‌های سنتی خوشمزه‌ای مانند «نازوک» (نوعی شیرینی لایه‌ای و کره‌ای) یا «کلوچه» می‌پزند. دید و بازدید از بزرگترهای فامیل، پوشیدن لباس‌های نو و تمیز و هدیه دادن پول یا شکلات به کودکان از رسوم بسیار رایج است.

هموطنان آشوری نیز جشنی مشابه دارند و در این روز بازی خاص و هیجان‌انگیزی با تخم‌مرغ‌های رنگی انجام می‌دهند. در این بازی افراد تخم‌مرغ‌های پخته خود را به هم می‌کوبند تا ببینند تخم‌مرغ چه کسی پوسته‌اش محکم‌تر است و نمی‌شکند؛ این بازی ساده نمادی از استقامت زندگی و شکست‌ناپذیری در برابر مرگ است. تقارن تقریبی عید پاک با بهار دل‌انگیز طبیعت در ایران، زیبایی و معنویت این جشن را برای هموطنان مسیحی دوچندان می‌کند.

چگونه عید پاک را به مسیحیان تبریک بگوییم؟

اگر در میان دوستان، همکاران، همسایگان یا آشنایان خود فردی مسیحی دارید، تبریک گفتن این عید بزرگ نشان‌دهنده احترام، درک متقابل و محبت شماست و می‌تواند پیوندهای دوستی را عمیق‌تر کند.

• تبریک ساده و رسمی: برای روابط رسمی‌تر یا پیام‌های متنی، می‌توانید خیلی ساده و مؤدبانه بگویید: «عید پاک مبارک»، «فرا رسیدن عید پاک را تبریک می‌گویم» یا به انگلیسی از عبارت رایج «Happy Easter» استفاده کنید.
• تبریک مذهبی و سنتی: اگر می‌خواهید تبریکی عمیق‌تر و مطابق با سنت‌های مذهبی بگویید، عبارت بسیار زیبا و کهن این است: «مسیح برخاسته است» (به انگلیسی: Christ is Risen). معمولاً فرد مسیحی در پاسخ به این جمله با خوشحالی می‌گوید: «به راستی که برخاسته است» (He is Risen Indeed). این مکالمه کوتاه، هسته اصلی ایمان آن‌ها را بازگو می‌کند.
• به زبان ارمنی: اگر دوست ارمنی دارید، تبریک گفتن به زبان مادری‌اش بسیار ارزشمند خواهد بود. می‌توانید بگویید: «کریستوس هاریاو ای مرلوتس» (Kristos haryav i merelots) که ترجمه دقیق آن می‌شود: «مسیح از مردگان برخاست». پاسخ سنتی به این جمله نیز «اورنیال اِ هاروتیونِن کریستوسی» (Ornyal e Harutyun'n Kristosi) به معنای «مبارک باد رستاخیز مسیح» است.

این جملات ساده اما پرمفهوم، فراتر از کلمات هستند و پلی از محبت و احترام میان فرهنگ‌ها و ادیان مختلف ایجاد می‌کنند.